چگونه حذف یک حرف تعریف در قطعنامه ۲۴۲ مرزهای پس از ۱۹۶۷ را قابل‌مذاکره کرد

حذف عامدانه یک واژه سه حرفی در متنی ۲۹۲ کلمه‌ای، نزدیک به ۶۰ سال است که سرنوشت مرزهای خاورمیانه را شکل می‌دهد. در ۲۲ نوامبر ۱۹۶۷، شورای امنیت سازمان ملل متحد به اتفاق آرا قطعنامه ۲۴۲ را تصویب کرد؛ تلاشی برای پایه‌ریزی چارچوب صلح پس از جنگ شش‌روزه.[1][2]

با این حال، این سند به جای تثبیت مرزهای منطقه، ابهامی ساختاری پدید آورد که هنوز پابرجاست. نسخه انگلیسی قطعنامه خواستار عقب‌نشینی نیروهای اسرائیلی از «territories occupied» (اراضی اشغال‌شده) حین درگیری شد و کلمه «the» را پیش از واژه اراضی عامدانه حذف کرد.[1][4]

این حذف یک خطای نگارشی نبود. لرد کارادون، دیپلمات بریتانیایی و نویسنده پیش‌نویس، متن را طوری تنظیم کرد که اسرائیل مجبور به بازگشت فوری به مرزهای آسیب‌پذیر پیش از ۱۹۶۷ نشود. قطعنامه عقب‌نشینی را ضروری می‌دانست، اما ترسیم خطوط دقیق مرزی را به مذاکرات آتی واگذار کرد.[3][4]

اما در سازمان ملل که چندین زبان رسمی دارد، ترجمه فرانسوی متن وزن حقوقی کاملاً برابری داشت. در نسخه فرانسوی بر خروج از «des territoires occupés» یا همان «از اراضی اشغالی» با قید تعریف تأکید شد؛ این تقابل زبانی دو واقعیت حقوقی متضاد آفرید.[4]

جنگ شش‌روزه و واکنش سازمان ملل

تکاپوی دیپلماتیکی که به قطعنامه ۲۴۲ انجامید، بلافاصله پس از جنگ ژوئن ۱۹۶۷ اعراب و اسرائیل آغاز شد. طی شش روز نبرد و شکست ارتش‌های ائتلافی مصر، اردن و سوریه از اسرائیل، نقشه ژئوپلیتیک خاورمیانه دگرگون شد.[2]

با خاموشی سلاح‌ها، ارتش اسرائیل پنج منطقه مجزا را به تصرف درآورده بود: شبه‌جزیره سینا و نوار غزه از مصر، کرانه باختری و بیت‌المقدس شرقی از اردن، و بلندی‌های جولان از سوریه. وسعت جغرافیایی تحت کنترل اسرائیل بیش از سه برابر شد.

جامعه جهانی با بحرانی فوری روبه‌رو شد. شورای امنیت سازمان ملل پنج ماه را صرف بررسی راه‌های بازگرداندن این پیشروی‌های سرزمینی و هم‌زمان تضمین امنیت اسرائیل در برابر حملات هماهنگ آتی کرد. پنج پیش‌نویس طرح و رد شد تا سرانجام هیئت بریتانیایی متنی مصالحه‌جویانه ارائه داد.[4]

قطعنامه ۲۴۲ بر مبنای فرمول «زمین در برابر صلح» تدوین شد؛ فرمولی متکی بر دو اصل پیوسته: خروج نیروهای اسرائیلی از اراضی اشغالی، و پایان دادن به همه ادعاها و وضعیت‌های جنگی. دولت‌های عربی در ازای پس‌گرفتن اراضی باید حق حاکمیت و زیست در صلح اسرائیل را به رسمیت می‌شناختند.[1]

مقدمه قطعنامه بر «غیرقابل قبول بودن تصرف سرزمین از طریق جنگ» تأکید کرد؛ اصلی که به سنگ‌بنای حقوق بین‌الملل درباره این بحران بدل شد. با وجود این، بندهای اجرایی سند حامل ابهامی حساب‌شده بودند تا بتوانند رأی موافق هر ۱۵ عضو شورای امنیت را جلب کنند.[1][4]

حذف حساب‌شده حرف تعریف

هسته اصلی اختلاف در بند یک اجرایی نهفته است که شرایط عقب‌نشینی را بیان می‌کند. در نسخه معتبر انگلیسی، عبارت «withdrawal of Israel armed forces from territories occupied in the recent conflict» آمده است. نبود حرف تعریف «the» یا کلمه «all» (همه) یک مانور دیپلماتیک هدفمند بود.[1][3]

لرد کارادون و دیپلمات‌های آمریکایی استدلال می‌کردند خطوط آتش‌بس ۱۹۴۹ که پیش از ۵ ژوئن ۱۹۶۷ طرفین را جدا می‌کرد، صرفاً محل توقف جنگ دو دهه پیش بودند، نه مرزهای بین‌المللی با قابلیت دفاع نظامی. از دید آنها، بازگرداندن اجباری اسرائیل به آن خطوط زمینه جنگ‌های بعدی را فراهم می‌کرد.[3]

لرد کارادون در مصاحبه‌ای در سال ۱۹۷۰ توضیح داد: «اگر هر یک از این واژه‌ها گنجانده می‌شد، تصویب قطعنامه ناممکن بود.» او خاطرنشان کرد قطعنامه خواستار عقب‌نشینی به «مرزهای امن و به‌رسمیت‌شناخته‌شده» بود؛ این یعنی مرز نهایی باید با مذاکره تعیین می‌شد، نه با دیکته سازمان ملل.[3]

آرتور گلدبرگ، سفیر آمریکا در سازمان ملل در سال ۱۹۶۷، همین قرائت را تأیید کرد و گفت حذف «the» و «all» به این معناست که قطعنامه «نه خروج کامل را فرمان می‌دهد و نه آن را منع می‌کند». عمق دقیق عقب‌نشینی اسرائیل تعمداً مبهم ماند تا طرفین ناچار به مذاکره شوند.[3][4]

طبق تفسیر مبتنی بر نسخه انگلیسی، اسرائیل می‌توانست با عقب‌نشینی از بخشی از اراضی، و نه لزوماً همه آن‌ها، تعهدات خود ذیل قطعنامه ۲۴۲ را ایفا کند. این برداشت مبنای حقوقی لازم را برای حفظ اراضی راهبردی و تبادل بخش‌های دیگر با معاهدات صلح رسمی فراهم کرد.[4]

تضاد متن فرانسوی با نسخه انگلیسی

پیروزی دیپلماتیک متن انگلیسی بلافاصله با اصول حقوق بین‌الملل اصطکاک پیدا کرد. در سازمان ملل، انگلیسی و فرانسوی هر دو زبان‌های کاری شورای امنیت بودند. در نتیجه، ترجمه فرانسوی قطعنامه ۲۴۲ سندی ثانویه نبود، بلکه متنی با اصالت و اعتبار حقوقی یکسان به شمار می‌رفت.[4]

در نسخه فرانسوی، بند عقب‌نشینی به این صورت آمد: «retrait des forces armées israéliennes des territoires occupés lors du récent conflit». در دستور زبان فرانسوی، «des» ترکیب حرف اضافه «de» و حرف تعریف «les» است؛ بنابراین متن فرانسوی صراحتاً بر خروج از «تمام اراضی اشغالی» دلالت دارد.[4]

دیپلمات‌های عرب و نمایندگان فلسطینی به متن فرانسوی تمسک جستند. آنها استدلال کردند وجود حرف تعریف در کنار ممنوعیت تصرف سرزمین از طریق جنگ در مقدمه قطعنامه، خروج کامل و بدون قیدوشرط اسرائیل به مرزهای پیش از ژوئن ۱۹۶۷ را الزامی می‌کند و هر چیزی کمتر از آن نقض قطعنامه است.[4]

این شکاف زبانی به هر دو طرف اجازه داد خود را متکی به حقوق بین‌الملل معرفی کنند. اسرائیل و ایالات متحده برای توجیه تغییرات مرزی و حفظ برخی شهرک‌ها به متن انگلیسی استناد کردند؛ در مقابل مصر، اردن، سوریه و بعداً سازمان آزادی‌بخش فلسطین با اتکا به متن فرانسوی، بازپس‌گیری وجب به وجب خاک را خواستار شدند.

حقوق‌دانان دهه‌هاست پیرامون این تضاد بحث می‌کنند. برخی معتقدند هنگام تعارض دو متن اصیل، زبان پیش‌نویس اولیه (در اینجا انگلیسی) باید ملاک باشد. گروهی دیگر تأکید دارند نسخه فرانسوی با روح حاکم بر مقدمه قطعنامه در رد سلطه بر اراضی از راه جنگ سازگارتر است.[4][5]

فصل ششم منشور و الزام به مذاکره

صرف‌نظر از مناقشه زبانی، ماهیت حقوقی قطعنامه ۲۴۲ ذیل ماده و فصلی تعریف می‌شود که برای تصویب آن به کار رفت. شورای امنیت این قطعنامه را تحت فصل ششم منشور ملل متحد تصویب کرد که به «حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات» اختصاص دارد.[4]

برخلاف قطعنامه‌های فصل هفتم که ناظر به تهدیدهای صلح جهانی‌اند و می‌توانند تحریم اقتصادی یا اقدام نظامی تحمیل کنند، تصمیمات فصل ششم ضمانت اجرای خودکار ندارند. آنها توصیه‌های معتبر و چارچوب‌هایی برای مذاکره‌اند؛ قطعنامه ۲۴۲ خودبه‌خود قادر به تغییر یک پاسگاه مرزی هم نبود.[5]

از آنجا که این سند ذیل فصل ششم بود، از دبیرکل سازمان ملل خواست نماینده‌ای ویژه برای «پیشبرد توافق و کمک به تلاش‌ها برای دستیابی به توافقی مسالمت‌آمیز و مقبول» تعیین کند. به این ترتیب، اجرای قطعنامه به مشارکت فعالانه و رضایت دوجانبه طرفین متخاصم گره خورد.[1][2]

به دنبال این مصوبه، یو تانت، دبیرکل وقت سازمان ملل، گونار یارینگ دیپلمات سوئدی را به عنوان نماینده ویژه خود گمارد. هیئت یارینگ سال‌ها میان پایتخت‌های خاورمیانه در رفت‌وآمد بود تا این متن مبهم را عملیاتی کند؛ مأموریتی که به دلیل اختلاف بر سر اولویت بندها به شکست انجامید.[5]

این واقعیت ساختاری به معنای نفی هرگونه الزام به عقب‌نشینی یکجانبه اسرائیل بود. خروج از اراضی به بخش دوم فرمول پیوند خورده بود: پذیرش حق حیات اسرائیل در مرزهای امن از سوی دولت‌های عربی. هیچ طرفی نمی‌توانست بدون مذاکره مستقیم با طرف مقابل به هدف اصلی خود دست یابد.[3]

میراث «زمین در برابر صلح»

با وجود تناقضات ذاتی، قطعنامه ۲۴۲ به شالوده اجتناب‌ناپذیر تمامی روندهای دیپلماتیک بعدی در خاورمیانه بدل شد. در طول نیم قرن بعد، هر طرح صلح بزرگی به اصول آن ارجاع داد؛ قطعنامه از ابزاری برای آتش‌بس موقت به نقشه راه اصلی ثبات منطقه‌ای تبدیل شد.

این فرمول نخستین گشایش عملی خود را در سال ۱۹۷۹ با امضای پیمان صلح مصر و اسرائیل به ثبت رساند. اسرائیل بر اساس چارچوب قطعنامه ۲۴۲ به طور کامل از شبه‌جزیره سینا عقب‌نشینی کرد. در ازای آن، مصر به عنوان نخستین کشور عربی، موجودیت اسرائیل را به رسمیت شناخت و به وضعیت جنگی پایان داد.

در سال ۱۹۹۳، این قطعنامه مبنای پیمان اسلو میان اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین قرار گرفت. ساف رسماً قطعنامه ۲۴۲ را پذیرفت و با این کار حق موجودیت اسرائیل را به شکل تلویحی قبول کرد؛ در مقابل، اسرائیل نیز ساف را به عنوان نماینده مردم فلسطین به رسمیت شناخت. سال بعد، پیمان صلح اردن و اسرائیل نیز بر همین پایه امضا شد.

سوریه در ابتدا قطعنامه را به عنوان پاداشی به تجاوز اسرائیل به طور کامل رد کرد. تنها پس از جنگ یوم کیپور ۱۹۷۳ و تصویب قطعنامه ۳۳۸ شورای امنیت بود که دمشق مشروط به اجرای ۲۴۲ تن داد؛ هرچند بلندی‌های جولان تا امروز تحت اشغال اسرائیل باقی مانده است.

با این حال، ابهام بنیادین پیرامون وضعیت کرانه باختری، بیت‌المقدس شرقی و بلندی‌های جولان همچنان حل‌نشده است. حذف حرف تعریف در نسخه انگلیسی هنوز توجیه‌گر تداوم کنترل اسرائیل بر این اراضی است، در حالی که نسخه فرانسوی به مطالبات برای خروج کامل مشروعیت می‌بخشد.[4]

سندی که قرار بود مشوق سازش باشد، عملاً یک اختلاف دائمی را رسمیت بخشید. تدوین‌کنندگان قطعنامه ۲۴۲ با توسل به ابهام زبانی برای راضی نگه داشتن همه طرف‌ها، تضمین کردند که خطوط مرزی دقیق خاورمیانه برای نسل‌ها موضوع مناقشه، مذاکره و جنگ باقی بماند.[4][5]