مانور تمام‌عیار «صلابت زاگرس»؛ تغییر راهبرد مدیریت بحران ایران از پناهگیری نمادین به عملیات میدانی

روز چهارشنبه ۱۵ مهر ۱۴۰۵، شهر جدید صدرا در استان فارس صحنه یکی از بزرگترین تمرین‌های عملیاتی کشور بود تا پاسخ به یک زلزله ۶.۷ ریشتری را در شرایط واقعی بسنجد. در این مانور که «صلابت زاگرس» نام گرفت، بیش از چهار هزار نیروی امدادی و خدماتی برای مقابله با بحران وارد میدان شدند.[1][3]

این تمرین گسترده نشان‌دهنده یک چرخش راهبردی در سیاست‌های مقابله با بلایای طبیعی در ایران است. هدف از این عملیات، عبور از رزمایش‌های نمادین گذشته و ارزیابی سخت‌گیرانه توان ماشین‌آلات، هماهنگی بین‌بخشی و سرعت عمل دستگاه‌های اجرایی در ساعات طلایی پس از یک حادثه ویرانگر بود.[1][4]

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود بر روی کمربند زلزله‌خیز آلپ-هیمالیا، همواره در معرض تهدیدات اقلیمی و زمین‌شناختی متعددی قرار دارد. بر اساس داده‌های رسمی منتشر شده توسط سازمان مدیریت بحران، این کشور در میان ۱۰ کشور نخست جهان از نظر میزان حادثه‌خیزی طبقه‌بندی می‌شود.[1]

از مجموع ۵۹ مخاطره طبیعی شناخته‌شده در سطح جهان، تاکنون بیش از ۳۵ مورد آن در پهنه جغرافیایی ایران به ثبت رسیده است. زلزله، سیل‌های ناگهانی، فرونشست زمین و پدیده‌هایی نظیر طوفان‌های گردوغبار، بیشترین سهم را در ایجاد بحران‌های مخرب دهه‌های اخیر داشته‌اند.[1]

تغییر راهبرد در ارزیابی دستگاه‌ها

حسین ساجدی‌نیا، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، در حاشیه این رزمایش به تغییر رویکرد اساسی این سازمان از سال ۱۴۰۴ اشاره کرد. او تاکید کرد که دوران مانورهای نمایشی و تمرین‌های ساده پناه‌گیری در مدارس به پایان رسیده و اکنون زمان سنجش توان واقعی در میدان است.[1]

ساجدی‌نیا در تشریح این سیاست جدید گفت: «بنای ما بر این قرار گرفت که رزمایش‌ها در سراسر کشور از حالت نمادین خارج شوند و رنگ و بوی کاملاً واقعی به خود بگیرند تا میزان حقیقی تجهیزات و آمادگی نیروی انسانی در صحنه عمل سنجیده شود.»[1]

مانور استان فارس، چهاردهمین مرحله از سلسله رزمایش‌های عملیاتی سازمان مدیریت بحران در سال جاری محسوب می‌شود. بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، قرار است این ارزیابی‌های میدانی تا پایان سال ۱۴۰۵ در تمامی استان‌های کشور با سناریوهای متناسب با اقلیم و خطرات هر منطقه به اجرا درآید.[1][4]

سناریوی بحران ترکیبی در صدرا

سناریوی طراحی‌شده برای مانور صلابت زاگرس، تنها به لرزش اولیه زمین محدود نمی‌شد و پیامدهای ثانویه یک زلزله ویرانگر را نیز در بر می‌گرفت. کانون این زلزله فرضی در عمق ۱۰ متری زمین تعیین شده بود تا بیشترین میزان تخریب سطحی و آسیب به زیرساخت‌های شهری را شبیه‌سازی کند.[3][4]

پیش از آغاز رسمی عملیات میدانی، صدای انفجارهای کنترل‌شده‌ای در شهر صدرا به گوش رسید که بخشی از سناریوی آسیب به خطوط انتقال گاز بود. مقامات محلی از روز قبل نسبت به شنیده شدن این صداها به شهروندان هشدار داده بودند تا از بروز وحشت عمومی در سطح شهر جلوگیری شود.[3]

در این سناریوی بحرانی، بخشی از راه‌های مواصلاتی آسیب جدی دیده و یک پل ارتباطی مهم نیز به طور کامل تخریب شده بود. بلافاصله پس از اعلام وضعیت اضطراری، ماشین‌آلات سنگین راهداری شامل ده‌ها دستگاه بیل مکانیکی و لودر برای آواربرداری و بازگشایی مسیرها وارد عمل شدند.[3]

ارزیابی سازه‌ها و اسکان موقت

یکی از حلقه‌های حیاتی در مدیریت پس از زلزله، بررسی سریع پایداری سازه‌های باقی‌مانده و تامین سرپناه امن برای آسیب‌دیدگان است. اداره‌کل راه و شهرسازی استان فارس مسئولیت اصلی این بخش پیچیده از عملیات را در جریان مانور صلابت زاگرس بر عهده داشت.[2]

محمدمهدی عبدالهی، مدیرکل راه و شهرسازی استان فارس، درباره این ماموریت حیاتی توضیح داد: «تیم تخصصی مهندسی ما ارزیابی ساختمان‌های آسیب‌دیده را انجام داد و نوع و میزان آوار و همچنین قابلیت استفاده یا عدم استفاده از سازه‌ها به دقت مورد بررسی قرار گرفت.»[2]

علاوه بر ارزیابی سازه‌ها، امکان‌سنجی دقیق برای برپایی اردوگاه‌های اسکان موقت نیز در دستور کار تیم‌های مهندسی قرار داشت. شناسایی و سازماندهی بیش از دو هزار و ۴۰۰ دستگاه ماشین‌آلات متعلق به پیمانکاران بخش خصوصی، بخشی از این تمرین لجستیکی برای تسریع در روند بازسازی بود.[2]

نقش قانون در مهار هیجانات

مدیریت یک بحران گسترده تنها به تجهیزات فیزیکی و ماشین‌آلات متکی نیست، بلکه نیازمند یک ساختار تصمیم‌گیری خونسرد و مبتنی بر پروتکل‌های قانونی است. تصمیمات شتاب‌زده و ناهماهنگ در ساعات اولیه می‌تواند به قیمت از دست رفتن منابع حیاتی و افزایش تلفات انسانی تمام شود.[1]

حسینعلی امیری، استاندار فارس، در جریان این رزمایش بر لزوم تسلط تمامی مدیران اجرایی بر مفاد «قانون مدیریت بحران» تاکید کرد. او این قانون را متنی مدرن و کارآمد دانست که سلسله‌مراتب روشنی برای مداخله ارگان‌ها در شرایط اضطراری تعریف کرده است.[1]

بر اساس این چارچوب قانونی، اگر ابعاد یک حادثه از توان تجهیزاتی یک شهرستان فراتر رود، فرماندار موظف است وضعیت بحرانی اعلام کند. این اعلام رسمی، مسیر را برای گسیل امکانات از شهرستان‌های مجاور و در نهایت ورود دولت در سطح ملی هموار می‌سازد.[1]

استاندار فارس در جمع مدیران استانی با اشاره به اهمیت کنترل روانی محیط تصریح کرد: «با مدیریت صحیح و پرهیز از استرس و هیجانات کاذب، می‌توان دامنه آسیب‌ها را به حداقل رساند و از ظرفیت‌های قانونی برای حل معضلات بهره برد.»[1]

پایش هوایی و تامین امنیت

برای ارزیابی دقیق روند امدادرسانی، فرماندهان عملیات تنها به گزارش‌های کلامی و بی‌سیم اکتفا نکردند. پایش هوایی منطقه و ارسال تصاویر زنده از میدان حادثه به مرکز فرماندهی، امکان رصد لحظه‌ای کاستی‌ها و هدایت هدفمندتر نیروهای امدادی را در میان آوارهای فرضی فراهم کرد.[1]

تامین امنیت مناطق آسیب‌دیده و حفاظت از اموال عمومی و زیرساخت‌های حیاتی، ضلع دیگر این مانور تمام‌عیار بود. نیروهای انتظامی و یگان‌های مسلح با اجرای طرح‌های حفاظتی، تمرین کردند که چگونه در شرایط هرج‌ومرج ناشی از زلزله، نظم اجتماعی را با اقتدار حفظ کنند.[3]

برگزاری مانور صلابت زاگرس نشان داد که سیستم مدیریت بحران ایران در حال گذار از واکنش‌های انفعالی به سمت آمادگی پیش‌دستانه و عملیاتی است. تداوم این تمرین‌های سخت‌گیرانه می‌تواند تاب‌آوری شهرهای پرخطر را در برابر خشم طبیعت به شکل معناداری افزایش دهد.[1][2]