چگونه سه دامنه حسابداری گازهای گلخانه‌ای، مسئولیت اقلیمی را در سراسر زنجیره تامین توزیع می‌کنند

مرز موجودی کربن یک شرکت در لحظه‌ای تعیین می‌شود که آن شرکت کنترل عملیاتی خود را تعریف می‌کند؛ تصمیمی که مشخص می‌کند آیا یک تن دی‌اکسید کربن یک مسئولیت مستقیم است یا یک معیار در زنجیره تامین دوردست. اگر یک تاسیسات مالک دیگ بخاری باشد که گاز طبیعی می‌سوزاند، انتشار حاصل از آن در دسته دامنه ۱ (Scope 1) طبقه‌بندی می‌شود و مستقیماً تحت نظارت قانونی قرار می‌گیرد. اما اگر همان تاسیسات برقی را خریداری کند که از سوزاندن همان گاز در کیلومترها دورتر تولید شده است، این انتشار به دامنه ۲ (Scope 2) منتقل شده و بار حسابداری آن تغییر می‌کند. این تعیین مرز، مکانیسم بنیادین پروتکل گازهای گلخانه‌ای (Greenhouse Gas Protocol) است؛ استاندارد جهانی که فیزیک جوی را به دفاتر مالی شرکت‌ها ترجمه می‌کند.[1][4]

پروتکل گازهای گلخانه‌ای، تمام انتشارات شرکتی را به سه دامنه کاملاً مجزا تقسیم می‌کند تا از محاسبه مضاعف ردپای کربن توسط یک شرکت واحد جلوگیری کند. دامنه ۱ شامل انتشارات مستقیم از منابع تحت مالکیت یا کنترل شرکت است، مانند فرآیندهای تولید در محل و ناوگان وسایل نقلیه شرکت. در ایالات متحده، برنامه گزارش‌دهی گازهای گلخانه‌ای (GHGRP) متعلق به آژانس حفاظت از محیط‌زیست (EPA) الزامی کرده است که تاسیساتی با انتشار بیش از ۲۵,۰۰۰ تن متریک معادل دی‌اکسید کربن در سال، باید این انتشارات مستقیم دامنه ۱ را به دولت فدرال گزارش دهند.[1][2]

دامنه ۲، انتشارات غیرمستقیم ناشی از تولید برق، بخار، گرمایش و سرمایش خریداری‌شده و مصرفی توسط شرکت گزارش‌دهنده را در بر می‌گیرد. از آنجا که احتراق فیزیکی در یک نیروگاه برق رخ می‌دهد و نه در تاسیسات شرکت، این مسئولیت به اشتراک گذاشته می‌شود. شرکت برق این احتراق را به عنوان انتشار دامنه ۱ خود گزارش می‌دهد، در حالی که شرکت خریدار دقیقاً همان کربن را به عنوان انتشار دامنه ۲ خود ثبت می‌کند. این هم‌پوشانی میان نهادها، یک ویژگی عامدانه در این چارچوب است که برای ترغیب تولیدکننده به پاک‌سازی شبکه برق و تشویق مصرف‌کننده به خرید انرژی‌های تجدیدپذیر طراحی شده است.[4][7]

دامنه ۳ شامل تمام انتشارات غیرمستقیم دیگری است که در زنجیره ارزش یک شرکت رخ می‌دهد و مرزها را بسیار فراتر از کنترل عملیاتی گسترش می‌دهد. این پروتکل، دامنه ۳ را به ۱۵ دسته مجزا تقسیم می‌کند و آن‌ها را به فعالیت‌های بالادستی (مانند کالاهای خریداری‌شده، کالاهای سرمایه‌ای و رفت‌وآمد کارکنان) و فعالیت‌های پایین‌دستی (شامل پردازش، استفاده و مدیریت پایان عمر محصولات فروخته‌شده) تفکیک می‌کند. برای اکثر سازمان‌ها، این حلقه بیرونی از موجودی کربن، بسیار بزرگتر از ردپای عملیاتی مستقیم آن‌هاست.[1][4]

مقیاس عظیم انتشارات زنجیره ارزش، آن‌ها را به میدان نبرد اصلی برای کربن‌زدایی شرکتی تبدیل کرده است. گزارش سال ۲۰۲۴ مرکز حمل‌ونقل و لجستیک MIT، بر اساس نظرسنجی از بیش از ۷,۰۰۰ متخصص زنجیره تامین در ۸۰ کشور، نشان داد که دامنه ۳ به طور متوسط ۷۵ درصد از کل انتشارات یک شرکت را تشکیل می‌دهد. برای بخش‌هایی مانند خدمات مالی یا نرم‌افزار، این رقم اغلب از ۹۵ درصد فراتر می‌رود، زیرا تاثیر اقلیمی اصلی آن‌ها ناشی از انتشارات تامین‌مالی‌شده یا برقی است که مشتریان برای اجرای کدهای آن‌ها مصرف می‌کنند.[6]

از آنجا که دامنه ۳ کل چرخه حیات یک محصول را در سراسر مرزهای شرکتی متعدد رهگیری می‌کند، به شدت بر محاسبه مضاعف عامدانه در اقتصاد گسترده‌تر متکی است. همان‌طور که تحلیلگران Persefoni اشاره می‌کنند، حسابداری انتشارات دامنه ۲ و ۳ به این معناست که چندین بازیگر به ناچار انتشارات یکسانی را در موجودی‌های مربوطه خود محاسبه خواهند کرد. انتشار دامنه ۱ یک ارائه‌دهنده خدمات لجستیک که یک کامیون دیزلی را اداره می‌کند، همزمان به انتشار حمل‌ونقل دامنه ۳ برای تولیدکننده‌ای که کالا را ارسال می‌کند، و انتشار کالاهای خریداری‌شده دامنه ۳ برای خرده‌فروشی که آن را دریافت می‌کند، تبدیل می‌شود.[7]

این معماری هم‌پوشان یک خطای ریاضی نیست؛ بلکه مکانیسم اصلی پروتکل برای ایجاد تغییرات سیستماتیک است. دستورالعمل حسابداری Deloitte صراحتاً از این رویه دفاع کرده و بیان می‌کند که «حسابداری دامنه ۳، اقدام همزمان چندین نهاد را برای کاهش انتشار در سراسر جامعه تسهیل می‌کند.» با مسئول کردن چندین شرکت در قبال یک تن کربن واحد، این چارچوب انگیزه‌های تجاری هم‌پوشانی ایجاد می‌کند تا جایگزین‌های کم‌کربن از تامین‌کنندگان مشترک مطالبه شود.[5]

با این حال، شواهد پشتیبان افشای دامنه ۳ شرکت‌ها در مقایسه با دقت نظارت بر دامنه ۱، از نظر ساختاری ضعیف باقی مانده است. از آنجا که شرکت‌ها دسترسی مستقیمی به قبوض آب و برق تامین‌کنندگان خود ندارند، بیشتر موجودی‌های دامنه ۳ بر ضرایب انتشار مبتنی بر هزینه متکی هستند؛ یعنی ضرب کردن دلارهای خرج‌شده در یک دسته، در میانگین شدت کربن آن صنعت. موسسه مدیریت گازهای گلخانه‌ای (Greenhouse Gas Management Institute) به شدت از این اتکا به داده‌های ثانویه انتقاد کرده و در تحلیل سال ۲۰۲۴ خود استدلال کرده است که چارچوب فعلی دامنه ۳ ممکن است برای ارزیابی اثرات واقعی مداخلات «مناسب و کارآمد» نباشد.[3]

محدودیت اصلی حسابداری مبتنی بر هزینه این است که نسبت به کربن‌زدایی فیزیکی نابینا است. اگر شرکتی از یک تامین‌کننده فولاد با کربن بالا به یک تامین‌کننده فولاد کم‌کربن که ۱۰ درصد هزینه بیشتری دریافت می‌کند تغییر مسیر دهد، یک محاسبه مبتنی بر هزینه به شکلی متناقض نشان می‌دهد که انتشارات دامنه ۳ شرکت افزایش یافته است، زیرا مخارج مالی بالا رفته است. پژوهشگران MIT نیز این آسیب‌پذیری را تایید کرده و نتیجه گرفتند که «محاسبات فعلی انتشار، غیرمنعطف و مستعد خطا هستند که این امر آن‌ها را غیردقیق می‌سازد.»[3][6]

برای رفع این شکاف داده‌ای، تدوین‌کنندگان استاندارد در حال سوق دادن شرکت‌ها به گذار از برآوردهای مبتنی بر هزینه به سمت داده‌های اولیه مبتنی بر فعالیت هستند، که تامین‌کنندگان را ملزم می‌کند انتشارات دامنه ۱ و ۲ خود را مستقیماً محاسبه کرده و با خریداران به اشتراک بگذارند. این گذار نیازمند توسعه گسترده قابلیت‌های حسابداری کربن در پایین‌دست زنجیره تامین است و شرکت‌های کوچک و متوسط را مجبور می‌کند تا سیستم‌های گزارش‌دهی در سطح سازمانی را صرفاً برای حفظ قراردادهای تجاری خود با خریداران شرکتی بزرگتر اتخاذ کنند.[1][6]

با تبدیل شدن دامنه ۳ از یک اقدام داوطلبانه روابط عمومی به یک افشای مالی اجباری، اهمیت اندازه‌گیری دقیق در حال افزایش است. چارچوب‌های نظارتی، از جمله دستورالعمل گزارش‌دهی پایداری شرکتی اتحادیه اروپا (CSRD) که در سال ۲۰۲۶ اجرایی می‌شود و قانون پاسخگویی داده‌های اقلیمی شرکتی کالیفرنیا، در حال الزام شرکت‌های بزرگ به حسابرسی و افشای انتشارات زنجیره ارزش خود تحت تهدید جریمه‌های مالی هستند.[7][8]

کالاهای سرمایه‌ای که در دسته ۲ از دامنه ۳ طبقه‌بندی می‌شوند، یک چالش حسابداری منحصربه‌فرد را ارائه می‌دهند. برخلاف حسابداری مالی که ارزش یک کارخانه یا ماشین‌آلات سنگین را در طول عمر مفید آن مستهلک می‌کند، پروتکل گازهای گلخانه‌ای شرکت‌ها را ملزم می‌کند که کل انتشارات از تولید تا دروازه خروجی (cradle-to-gate) یک کالای سرمایه‌ای را در سال اکتساب آن گزارش دهند. این قانون از هموارسازی مصنوعی ردپای کربن توسط شرکت‌ها جلوگیری می‌کند، اما می‌تواند منجر به جهش‌های عظیم و یک‌ساله در انتشارات گزارش‌شده دامنه ۳ هنگام ساخت یک تاسیسات جدید شود.[1]

مرز میان دامنه‌ها همچنین نحوه گزارش‌دهی شرکت‌های سوخت فسیلی از تاثیر اقلیمی‌شان را دیکته می‌کند. برای یک شرکت بزرگ نفتی، انتشارات ناشی از استخراج و پالایش نفت خام در دامنه ۱ قرار می‌گیرد. اما انتشاراتی که هنگام سوزاندن واقعی بنزین در وسایل نقلیه مصرف‌کنندگان تولید می‌شود - که حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد از کربن چرخه حیات را تشکیل می‌دهد - تحت دسته ۱۱ از دامنه ۳ (استفاده از محصولات فروخته‌شده) قرار می‌گیرد. این طبقه‌بندی، بخش اعظم تاثیر اقلیمی صنعت سوخت‌های فسیلی را خارج از کنترل عملیاتی مستقیم آن‌ها قرار می‌دهد.[7][8]

با سخت‌تر شدن محیط نظارتی، موسسه منابع جهانی (WRI) و شورای جهانی تجارت برای توسعه پایدار (WBCSD) در حال انجام یک بازنگری چندساله در پروتکل گازهای گلخانه‌ای هستند. هدف از این به‌روزرسانی‌ها، استانداردسازی نحوه رهگیری داده‌های اولیه توسط شرکت‌ها در زنجیره‌های تامین پیچیده و شفاف‌سازی قوانین پیرامون ابزارهای حسابداری مبتنی بر بازار مانند گواهی‌های انرژی تجدیدپذیر است.[1]

یکپارچگی اهداف جهانی کربن‌زدایی شرکتی اکنون به رفع شکاف داده‌های دامنه ۳ بستگی دارد. تا زمانی که داده‌های اولیه تامین‌کنندگان جایگزین برآوردهای میانگین صنعت نشود، سرمایه‌گذاران و نهادهای نظارتی برای تمایز قائل شدن میان شرکتی که واقعاً زنجیره تامین خود را مهندسی مجدد کرده و شرکتی که صرفاً روش حسابداری خود را بهینه‌سازی کرده است، با مشکل مواجه خواهند بود.[3][8]