هشدار سازمان جهانی هواشناسی: آتش‌سوزی‌های گسترده و امواج گرما دستاوردهای جهانی در بهبود کیفیت هوا را خنثی می‌کنند

نهادهای تنظیم‌گر محیط‌زیست با اشاره به دهه‌ها سیاست‌گذاری موفق که آلاینده‌های صنعتی و حمل‌ونقل را از هوای آمریکای شمالی و اروپا پاکسازی کرده است، استدلال می‌کنند که مدیریت سنتی کیفیت هوا کارآمد است. با این حال، دانشمندان اقلیم‌شناس و سازمان جهانی هواشناسی (WMO) در واکنش به این دیدگاه تاکید می‌کنند که این دستاوردهای نظارتی که به سختی به دست آمده‌اند، اکنون توسط منبعی با قابلیت کنترل کمتر در حال خنثی شدن هستند: چرخه فزاینده‌ای از آتش‌سوزی‌های گسترده و امواج گرما که ذرات معلق بسیار سمی را مجدداً وارد جو می‌کنند. تقابل میان کاهش آلاینده‌های انسانی و جهش‌های آلودگی ناشی از تغییرات اقلیمی، هسته اصلی ششمین بولتن سالانه کیفیت هوا و اقلیم سازمان جهانی هواشناسی را تشکیل می‌دهد که روز دوشنبه منتشر شد.[1][4]

این گزارش که در ۷ سپتامبر ۲۰۲۶، همزمان با روز جهانی هوای پاک برای آسمان‌های آبی منتشر شد، استدلال می‌کند که تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا دیگر نمی‌توانند به صورت مجزا مدیریت شوند. داده‌های سازمان جهانی هواشناسی یک چرخه بازخورد خطرناک را نشان می‌دهد؛ به این شکل که گرمایش زمین ایمنی جوی را کاهش می‌دهد و این امر به نوبه خود روند گرمایش بیشتر را تسریع می‌کند. در این بولتن آمده است: «دستیابی به دستورالعمل‌های کیفیت هوای سازمان جهانی بهداشت به تدریج دشوارتر خواهد شد، زیرا انتظار می‌رود شرایط آب‌وهوایی مستعد آتش‌سوزی‌های مفرط در آینده افزایش یابد.»[1][2]

این سازوکار با گرمای شدید آغاز می‌شود. افزایش دما و شرایط راکد جوی، آلاینده‌های موجود را در یک نقطه محبوس می‌کنند، در حالی که تابش شدید خورشید واکنش‌های شیمیایی تشکیل‌دهنده ازن در سطح زمین را سرعت می‌بخشد. قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض این آلودگی ازن، ارتباط مستقیمی با افزایش بیماری‌های تنفسی و قلبی-عروقی دارد. سازمان جهانی هواشناسی پیش‌بینی می‌کند که این افزایش مواجهه در طول امواج گرما می‌تواند به ده‌ها هزار مرگ زودرس اضافی در سطح جهان منجر شود.[1][2]

با این حال، مشهودترین تهدید، افزایش شدید دود ناشی از آتش‌سوزی‌ها است. در شرایطی که انتشار صنعتی ذرات معلق با قطر کمتر از ۲.۵ میکرومتر (PM2.5) در کشورهای توسعه‌یافته کاهش یافته، ذرات PM2.5 ناشی از آتش‌سوزی برای پر کردن این خلاء افزایش یافته است. از آنجا که این ذرات به اندازه‌ای کوچک هستند که می‌توانند به عمق ریه‌ها نفوذ کرده و وارد جریان خون شوند، یک خطر جدی برای سلامت عمومی محسوب می‌شوند که به راحتی از مرزهای بین‌المللی نیز عبور می‌کند.[1][3]

لورنزو لابرادور، افسر علمی در شبکه دیده‌بان جهانی جو وابسته به سازمان جهانی هواشناسی، به خبرنگاران گفت: «مهم نیست شهر یا منطقه شما چقدر پاک باشد... اگر حجم زیادی از آلودگی ناشی از آتش‌سوزی‌ها به آنجا منتقل شود، این پتانسیل وجود دارد که کیفیت هوا در آن مناطق نیز تحت تاثیرات منفی قرار گیرد.»[4][6]

میزان سمی بودن این دود اغلب بسیار کمتر از حد واقعی برآورد می‌شود. ریزذرات تولید شده از سوختن پوشش گیاهی حاوی ترکیب بسیار سمی از مواد شیمیایی و فلزات سنگین هستند که باعث التهاب در سراسر بدن می‌شوند. سازمان جهانی هواشناسی خاطرنشان کرد که مدل‌های متعارف ارزیابی ریسک، که اثرات بهداشتی را بر اساس غلظت کل PM2.5 و بدون در نظر گرفتن منبع خاص آن محاسبه می‌کنند، ممکن است میزان مرگ‌ومیر ناشی از آتش‌سوزی‌ها را تا ۹۳ درصد کمتر از حد واقعی تخمین بزنند.[1][5]

مقیاس تاریخی این تغییر بسیار چشمگیر است. مطالعه‌ای که در بولتن سازمان جهانی هواشناسی به آن استناد شده، نشان می‌دهد که رویدادهای مفرط دود ناشی از آتش‌سوزی از دهه ۱۹۹۰ در سطح جهان سه برابر شده است. بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸، این رویدادهای شدید سالانه در حدود ۱۰۰ هزار مرگ اضافی نقش داشته‌اند؛ رقمی که محققان معتقدند با توجه به محدودیت‌های مدل‌های فعلی ارزیابی سمیت، ممکن است همچنان کمتر از میزان واقعی باشد.[2][6]

داده‌های سال ۲۰۲۵ که در این گزارش تحلیل شده‌اند، نقاط داغ جغرافیایی خاصی را برجسته می‌کنند که این پویایی از قبل در آن‌ها در حال وقوع است. غلظت PM2.5 در شمال کانادا، بخش‌هایی از روسیه و غرب-مرکز آفریقا به دلیل افزایش فعالیت آتش‌سوزی‌ها، بسیار بالاتر از میانگین‌های بلندمدت جهش یافت. شمال غربی اسپانیا نیز به دنبال آتش‌سوزی‌های استثنایی اواخر تابستان به عنوان یک نقطه داغ آلودگی شدید پدیدار شد، در حالی که چین به دلیل کاهش مداوم آلاینده‌های ناشی از فعالیت‌های انسانی، شاهد افت سطح PM2.5 به زیر میانگین بلندمدت خود بود.[1][4]

فراتر از سلامت انسان، آلاینده‌های موجود در هوا در حال تغییر دادن خود اقلیم هستند. سازمان جهانی هواشناسی تاکید کرد که چگونه کربن سیاه یا دوده ناشی از آتش‌سوزی‌ها روی برف و یخ رسوب کرده، میزان نور خورشید بازتاب‌یافته از این سطوح را کاهش می‌دهد و روند ذوب شدن را تسریع می‌کند. این نهاد همچنین خواستار بهبود پایش جهانی میکروپلاستیک‌های جوی شد؛ ذراتی که هنگام تجزیه پلاستیک‌ها در زیر نور خورشید تشکیل می‌شوند و اکنون به صورت معلق در هوا، خاک و اقیانوس‌های سراسر جهان یافت می‌شوند.[1][5]