کاهش ۱.۸ درصدی تلفات شبکه توزیع برق ایران؛ موفقیت طرح ملی مهتاب در نیمه نخست ۱۴۰۵

محمد اله‌داد، مدیرعامل شرکت توانیر، از کاهش ۱.۸ درصدی تلفات انرژی در شبکه توزیع برق طی شش ماه نخست سال ۱۴۰۵ خبر داد. این آمار در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته به ثبت رسیده و نشان‌دهنده یک نقطه عطف در مدیریت بهره‌وری انرژی ایران است.[1][2]

این کاهش قابل توجه در شرایطی محقق شده است که میزان انرژی مصرفی مشترکان در نیمه نخست امسال با رشد ۲.۱ درصدی همراه بود. در نقطه مقابل، انرژی تحویلی به شرکت‌های توزیع نیروی برق در همین بازه زمانی ۰.۵ درصد کاهش را تجربه کرده است.[1][4]

آمارهای ثبت‌شده نشان می‌دهد که افت تلفات شبکه، صرفاً نتیجه کاهش مصرف یا افزایش تزریق انرژی به خطوط توزیع نبوده است. این دستاورد مستقیماً از بهبود عملکرد فیزیکی شبکه و کاهش هدررفت انرژی در طول فرآیند انتقال و توزیع نشأت می‌گیرد.[1][3]

مدیرعامل توانیر در تشریح اهمیت این موضوع تأکید کرد که جلوگیری از هدررفت انرژی، معادل احداث نیروگاه‌های جدید است. او این رویکرد را یکی از ارکان اصلی تأمین پایدار برق در کشور دانست که از منظر اقتصادی و فنی ارزش بالایی دارد.[2][4]

اله‌داد در این باره گفت: «هر میزان کاهش تلفات به معنای آن است که بخش بیشتری از انرژی تولیدشده، به جای هدررفت در شبکه، به مصرف‌کننده نهایی می‌رسد.» این نقل قول به وضوح تغییر استراتژی وزارت نیرو از تمرکز صرف بر تولید به سمت مدیریت مصرف را نشان می‌دهد.[1][4]

نقش محوری طرح ملی مهتاب

بخش عمده‌ای از این موفقیت به اجرای دقیق «طرح ملی مهتاب» (مدیریت هوشمند تلفات برق) نسبت داده می‌شود. این طرح با هدف شناسایی نقاط ضعف شبکه و مدیریت هوشمند انرژی هدررفته در سراسر کشور به اجرا درآمده است.[1][4]

صنعت برق ایران برای پاسخگویی به رشد روزافزون تقاضا، دیگر نمی‌تواند تنها به ساخت نیروگاه‌ها و توسعه زیرساخت‌های تولید متکی باشد. بازیابی ظرفیت‌های پنهان در شبکه موجود، راهکاری سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر برای جبران ناترازی‌ها محسوب می‌شود.[1][2]

اقدامات اجرایی در طرح مهتاب شامل ساماندهی انشعابات غیرمجاز، اصلاح و تعویض تجهیزات فرسوده اندازه‌گیری و توسعه شبکه کنتورهای هوشمند است. این ابزارها به مدیران شبکه اجازه می‌دهند تا هرگونه نشتی یا مصرف خارج از ضابطه را به صورت لحظه‌ای رصد کنند.[1][4]

اله‌داد در توضیح این رویکرد بیان کرد: «بخشی از ظرفیت مورد نیاز کشور در خود شبکه موجود قابل بازیابی است و کاهش تلفات از مهم‌ترین مسیرهای دستیابی به این ظرفیت است.» این بازیابی مستقیماً به پایداری شبکه کمک می‌کند.[1][4]

تفکیک تلفات فنی و غیرفنی

تلفات در شبکه‌های برق به دو دسته فنی و غیرفنی تقسیم می‌شوند. تلفات فنی ناشی از مقاومت ذاتی سیم‌ها، ترانسفورماتورها و تجهیزات فیزیکی است که با نوسازی زیرساخت‌ها و استفاده از کابل‌های خودنگهدار تا حد زیادی کنترل می‌شود.[1][4]

در مقابل، تلفات غیرفنی ریشه در دستکاری کنتورها، انشعابات غیرمجاز و سرقت انرژی دارد. بخش قابل‌توجهی از تمرکز طرح مهتاب بر روی کاهش این نوع تلفات قرار داشته است که به سرعت قابل شناسایی و رفع هستند.[1][4]

برخورد با استخراج‌کنندگان غیرمجاز رمزارز و چاه‌های کشاورزی فاقد پروانه، از جمله اقدامات ضربتی در این حوزه بوده است. این مصارف غیرقانونی فشار مضاعفی بر ترانسفورماتورهای محلی وارد کرده و عامل اصلی افت ولتاژ در بسیاری از مناطق بودند.[4]

طبق گزارش‌های منتشر شده از سوی شرکت توانیر، در شش ماه نخست سال ۱۴۰۵، شرکت‌های توزیع نیروی برق در استان‌های خوزستان، سیستان و بلوچستان و کردستان موفق شدند بیشترین میزان کاهش تلفات را در سطح کشور به نام خود ثبت کنند.[4]

آمادگی برای چالش‌های زمستانی

اهمیت کاهش ۱.۸ درصدی تلفات زمانی دوچندان می‌شود که به استقبال فصل سرما و محدودیت‌های احتمالی در تأمین سوخت نیروگاه‌ها می‌رویم. هر مگاوات انرژی که در شبکه توزیع حفظ شود، نیاز به سوزاندن سوخت‌های مایع و گاز را در نیروگاه‌ها کاهش می‌دهد.[1][4]

وزارت نیرو با آگاهی از ناترازی گاز در زمستان، حساب ویژه‌ای روی مدیریت سمت تقاضا و کاهش هدررفت باز کرده است. انرژی بازیابی‌شده از طریق طرح مهتاب، حاشیه امنی برای شبکه سراسری در روزهای اوج برودت هوا ایجاد خواهد کرد.[1][3]

علاوه بر تجهیزات هوشمند، نقش نیروی انسانی در این دستاورد غیرقابل انکار است. تیم‌های بازرسی و قرائت کنتور با حضور میدانی مستمر، مکمل فناوری‌های جدید بوده‌اند و از بازگشت تخلفات در مناطق پاک‌سازی‌شده جلوگیری کرده‌اند.[1][4]

هدف‌گذاری نهایی شرکت توانیر، تبدیل کردن کاهش تلفات به یک روند پایدار و مستمر در صنعت برق است. ثبت یک عدد مقطعی در تابستان کافی نیست؛ بلکه این بهره‌وری باید در تمام فصول سال نهادینه شود.[1][2]

تداوم این مسیر نیازمند سرمایه‌گذاری مداوم در هوشمندسازی و همکاری نهادهای قضایی و انتظامی برای برخورد با متخلفان کلان انرژی است. بدون این حمایت‌های فرابخشی، حفظ دستاوردهای طرح مهتاب در بلندمدت دشوار خواهد بود.[4]

آزمون واقعی این سیستم‌های مدیریت هوشمند، حفظ پایداری شبکه در ماه‌های سرد پیش رو است. زمانی که سهمیه سوخت نیروگاه‌ها به سخت‌گیرانه‌ترین حالت خود می‌رسد، شبکه‌ای با کمترین میزان هدررفت، تفاوت میان خاموشی و روشنایی را رقم خواهد زد.[1][4]