پالایشگاه نفت لیبی پس از حمله پهپادی در آتش سوخت؛ نشانه‌ای از تشدید درگیری داخلی

مجموعه‌ای بی‌امان از حملات پهپادی حامل مواد منفجره، بخش‌هایی از بزرگترین پالایشگاه فعال نفت لیبی را در شعله‌های آتش فرو برده است. این حملات درگیری‌های داخلی متشنج را تشدید کرده و زیرساخت‌های شکننده انرژی کشور را تهدید می‌کند. این حملات که از آخر هفته آغاز شد و با یک حمله شدید در شب دوشنبه به اوج خود رسید، مجتمع نفتی زاویه واقع در حدود ۴۰ کیلومتری غرب طرابلس، پایتخت، را هدف قرار داد. مخرب‌ترین مورد از پنج حمله ثبت‌شده، مستقیماً به یک مخزن ذخیره‌سازی عظیم متعلق به شرکت بازاریابی نفت برقه (Brega Petroleum Marketing Company) اصابت کرد. این مخزن که تقریباً ۴.۵ میلیون لیتر بنزین در خود داشت، آتش گرفت و متعاقباً در اثر حرارت شدید فروریخت. در حالی که نیروهای امدادی و تیم‌های دفاع مدنی در طول شب تلاش می‌کردند تا از گسترش آتش به واحدهای ذخیره‌سازی مجاور و بسیار فرار جلوگیری کنند، دود غلیظ سیاه و نارنجی آسمان را پوشانده بود.[1][3][5]

استفاده بی‌سابقه از حملات پهپادی دقیق علیه زیرساخت‌های حیاتی غیرنظامی، شرکت ملی نفت لیبی (NOC) را تا آستانه تعطیلی کامل عملیاتی پیش برده است. شرکت ملی نفت در هشداری صریح که روز سه‌شنبه صادر شد، وضعیت اضطراری حداکثری اعلام کرد و اظهار داشت که در صورت ادامه بمباران‌های هوایی، وضعیت فورس ماژور (Force Majeure) اعلام خواهد کرد؛ این یک اقدام قانونی است که شرکت را به دلیل شرایط فوق‌العاده از تعهدات قراردادی رها می‌کند. اگرچه تیم‌های اضطراری و ایمنی توانستند آتش‌سوزی‌ها را زودتر از حد انتظار مهار کنند، اما تهدید ساختاری همچنان جدی است. شرکت ملی نفت تاکید کرد که این حملات تصادفی نیستند، بلکه خرابکاری‌های حساب‌شده‌ای هستند که کارخانه‌های اختلاط و پر کردن سوخت را که بازار داخلی را تامین می‌کنند، هدف قرار داده‌اند. با وجود تخریب مخزن ۴.۵ میلیون لیتری، شرکت ملی نفت گزارش داد که تحویل سوخت به پمپ بنزین‌های محلی طبق برنامه ادامه دارد و از ساکنان خواست از خرید وحشت‌زده یا تجمع در نقاط توزیع خودداری کنند.[1][3][7][8]

مجتمع زاویه قلب تپنده شبکه انرژی غرب لیبی است و آن را به یک هدف بسیار سودآور و استراتژیک برای جناح‌های درگیر تبدیل کرده است. این پالایشگاه با ظرفیت فرآوری ۱۲۰ هزار بشکه در روز، بزرگترین پالایشگاه فعال کشور است و به عنوان پایانه اصلی میدان نفتی عظیم الشراره (Sharara) عمل می‌کند که روزانه ۳۰۰ هزار بشکه نفت از صحرای جنوبی پمپاژ می‌کند. تعطیلی زاویه نه تنها عرضه سوخت داخلی را قطع می‌کند، بلکه می‌تواند منجر به تعطیلی آبشاری خود میدان الشراره شود و منبع حیاتی درآمد ملی را مسدود کند. این حملات به شبکه برق نیز سرایت کرده است؛ رسانه‌های محلی و مقامات تاسیسات گزارش دادند که دو پهپاد اوایل روز سه‌شنبه نیروگاه برق شهر را هدف قرار دادند که به سیستم اطفاء حریق آن آسیب رساند و خطر خاموشی کامل برای مناطق جنوبی شهر را به همراه داشت.[3][4][6][8]

حمله هوایی به زاویه در پس‌زمینه تشدید جنگ‌های منطقه‌ای میان گروه‌های مسلح رقیب در حال وقوع است. اگرچه هیچ جناح واحدی مسئولیت حملات پهپادی را بر عهده نگرفته است، اما این شهر اخیراً صحنه درگیری‌های شدید میان شبه‌نظامیان رقیب بوده که برای کنترل قلمرو و تسلط بر اقتصادهای غیرقانونی سودآور، از جمله قاچاق سوخت، رقابت می‌کنند. لیبی همچنان به شدت بین دولت وحدت ملی (GNU) مستقر در طرابلس که توسط سازمان ملل به رسمیت شناخته شده و به رهبری نخست وزیر عبدالحمید دبیبه است، و یک دولت رقیب در شرق که توسط فرمانده نظامی خلیفه حفتر حمایت می‌شود، تقسیم شده است. نخست وزیر دبیبه حملات به پالایشگاه را به عنوان "عملی شنیع" و تهدیدی مستقیم برای جان شهروندان محکوم کرد و متعهد شد که این تشدید تنش بدون مجازات نخواهد ماند.[1][3][5][7]

بی‌ثباتی تنها محدود به پالایشگاه‌های ساحلی غرب نیست. در نمایشی آشکار از وخامت امنیت در سراسر لیبی، یک بمب‌گذاری هدفمند خودرو در بنغازی، سنگر شرقی، منجر به کشته شدن سرتیپ فوزی المنصوری، رئیس اطلاعات نظامی نیروهای خلیفه حفتر، در همان روزی شد که پالایشگاه در آتش می‌سوخت. حملات همزمان و مهم در شرق و غرب، شکنندگی بن‌بست سیاسی کنونی را برجسته می‌کند. هیئت پشتیبانی سازمان ملل در لیبی تلاش کرده است تا برای اختلافات سیاسی که انتخابات ملی را به طور نامحدود به تعویق انداخته‌اند، راه‌حلی پیدا کند، اما ورود پهپادهای انفجاری به درگیری‌های شبه‌نظامیان محلی، نشان‌دهنده یک تشدید خطرناک تکنولوژیکی در این درگیری ۱۵ ساله است.[1][2][4]

تغییر تکنولوژیکی که حملات زاویه نشان می‌دهد، یک تحول نگران‌کننده در جنگ‌های شبه‌نظامیان لیبی است. از لحاظ تاریخی، گروه‌های مسلح محلی در جریان اختلافات منطقه‌ای به سلاح‌های سبک، خودروهای مجهز به سلاح (تکنیکال‌ها) و توپخانه غیرهدایت‌شونده متکی بودند. استقرار پهپادهای انتحاری حامل مواد منفجره – که قادرند امنیت محیطی را دور زده و به مخازن سوخت خاص و بسیار فرار حمله کنند – نشان‌دهنده سطحی از دقت و تامین خارجی است که ناظران بین‌المللی را نگران کرده است. تحلیلگران امنیتی خاطرنشان می‌کنند که توانایی نفوذ مکرر به حریم هوایی حیاتی‌ترین دارایی اقتصادی لیبی در طول چهار روز، نشان‌دهنده شکست قابل توجهی در قابلیت‌های دفاعی دولت و احتمال سرازیر شدن تسلیحات پیشرفته به دست بازیگران غیردولتی غیرمسئول است.[1][2][4][7]

برای مهندسان و آتش‌نشانان در محل، واقعیت اداره یک تاسیسات عظیم هیدروکربنی در منطقه درگیری به طور فزاینده‌ای غیرقابل تحمل شده است. کارکنان شرکت پالایش نفت زاویه مجبور شدند در حالی که فعالانه تحت تهدید بمباران هوایی بیشتر بودند، پروتکل‌های مهار اضطراری را اجرا کنند. فشار روانی بر نیروی کار بسیار زیاد است، زیرا اصابت مستقیم به واحدهای اصلی فرآوری – به جای مخازن ذخیره‌سازی مجزا – می‌تواند یک واکنش زنجیره‌ای فاجعه‌بار را آغاز کند. شرکت ملی نفت بارها تاکید کرده است که نمی‌توان انتظار داشت پرسنل آن بدون تضمین‌های امنیتی اولیه، شریان حیاتی اقتصادی کشور را حفظ کنند و این مسئولیت را مستقیماً بر دوش دولت طرابلس برای تامین امنیت حریم هوایی قرار داده است.[1][3][5][8]

در حالی که آتش‌ها هنوز دود می‌کنند و تیم‌های اضطراری در حال ارزیابی یکپارچگی ساختاری مخازن باقی‌مانده هستند، آینده فوری بخش انرژی لیبی در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. تهدید شرکت ملی نفت مبنی بر اعلام فورس ماژور یک تهدید توخالی نیست؛ این شرکت قبلاً نیز زمانی که ایمنی پرسنل آن دیگر تضمین نشده بود، عملیات را متوقف کرده است. تعطیلی طولانی‌مدت پالایشگاه زاویه، لیبی را مجبور می‌کند تا وابستگی خود را به سوخت‌های تصفیه‌شده وارداتی گران‌قیمت به شدت افزایش دهد، که ذخایر ارزی بانک مرکزی را تخلیه کرده و سختی‌های اقتصادی شهروندان عادی را تشدید می‌کند. روزهای آینده مشخص خواهد کرد که آیا دولت طرابلس می‌تواند جناح‌های درگیر را مهار کرده و امنیت تاسیسات را تامین کند، یا اینکه حملات پهپادی در فلج کردن حیاتی‌ترین موتور اقتصادی کشور موفق خواهند شد.[1][4][5][6][8]