چگونه قانون اجماع شورای همکاری خلیج فارس یکپارچگی را به کمترین سطح مشترک محدود می‌کند

همانند شورای اروپایی در اتحادیه اروپا، شورای عالی همکاری خلیج فارس نیز برای تصمیم‌گیری‌های اساسی نیازمند اجماع مطلق است؛ اما برخلاف بروکسل، ریاض و همسایگانش هیچ پارلمان فراملی برای دور زدن حق وتو در روند همگرایی روزمره اقتصادی ندارند. این تفاوت ساختاری، محدودیت‌های شورای همکاری خلیج فارس را تعریف کرده و چارچوبی را بنا می‌نهد که در آن، حفظ حاکمیت تک‌تک دولت‌ها از نظر ساختاری بر سرعت یکپارچگی منطقه‌ای ارجحیت دارد.[1][8]

این سازوکار در اساسنامه اولیه شورای همکاری خلیج فارس مصوب ۱۹۸۱ تدوین شده است. بر اساس ماده ۹، «قطعنامه‌های شورای عالی در مسائل اساسی باید با تایید به اتفاق آرای کشورهای عضوِ حاضر در جلسه صادر شود.» این امر به بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی توانایی برابری برای متوقف کردن هرگونه قطعنامه الزام‌آوری را می‌دهد، فارغ از آنکه اندازه جمعیت یا ردپای اقتصادی آن‌ها چقدر متفاوت باشد.[1]

الزام به اتفاق آرا برای محافظت از حاکمیت کشورهای کوچکتر خلیج فارس در برابر ادغام شدن در عربستان سعودی طراحی شده بود؛ کشوری که بخش اعظم مساحت و جمعیت این بلوک را به خود اختصاص داده است. حق وتو با تضمین اینکه هیچ ساختار امنیتی یا اقتصادی نمی‌تواند بدون رضایت تحمیل شود، استقلال سیاسی هر یک از پادشاهی‌ها را حفظ می‌کند.

نشریه «عرب نیوز» این اصطکاک را نه یک نقص، بلکه یک ویژگی توصیف کرده و استدلال می‌کند که «اجماع در سیاست خارجی شورای همکاری خلیج فارس به حفظ صلح کمک می‌کند»، چرا که مانع از فروپاشی این بلوک بر سر مناقشات عمیقاً تفرقه‌انگیز منطقه‌ای می‌شود.[4]

با این حال، این مدل اجماع بهای سنگینی برای سرعت همگرایی به همراه دارد. مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ که توسط «مدرسه اقتصاد هانکن» منتشر شد، این کندی را کمّی‌سازی کرد و نشان داد که «قانون اتفاق آرا باعث بروز تعارض و تاخیر در توافق‌نامه‌های بین‌المللی می‌شود.» زمانی که هر کشوری دارای حق وتوی مطلق باشد، مذاکرات ناگزیر به پایین‌ترین سطح توافق مشترک تنزل می‌یابد و پیشنهادهای جاه‌طلبانه را تا حدی تقلیل می‌دهد که برای مرددترین پایتخت عضو نیز قابل پذیرش باشد.[6]

«مرکز عربی واشنگتن دی‌سی» این تنگنای ساختاری را به عنوان علت اصلی «فرصت‌های از دست‌رفته و همگرایی شکست‌خورده در شورای همکاری خلیج فارس» شناسایی می‌کند. در حالی که این بلوک در سال ۲۰۰۳ با موفقیت تعرفه‌های داخلی را حذف کرد، اما نقاط عطف اقتصادی عمیق‌تر — مانند واحد پول مشترک، بانک مرکزی کاملاً یکپارچه، یا شبکه ریلی بدون مرز — بارها متوقف شده‌اند. مخالفت تنها یک پایتخت می‌تواند کل جدول زمانی را مسدود کند و همگرایی اقتصادی الزام‌آور را بدون همسویی کامل، از نظر ریاضی غیرممکن سازد.[2]

چارچوب «چشم‌انداز ۲۰۳۰» عربستان سعودی صراحتاً خواستار تسریع در «اتحاد شورای همکاری خلیج فارس: همگرایی، بازار مشترک و امنیت دسته‌جمعی» است. با این وجود، جاه‌طلبی‌های ریاض برای یک منطقه اقتصادی یکپارچه منطقه‌ای، غالباً با وتوی ماده ۹ برخورد می‌کند. کشورهای همسایه همسویی اقتصادی خود را با دقت تنظیم می‌کنند تا از وابستگی کامل به بازار عربستان اجتناب ورزند و از قانون اجماع برای کند کردن روند هماهنگ‌سازی مقرراتی که ممکن است به ضرر صنایع داخلی‌شان تمام شود، بهره می‌برند.[5]

«موسسه امور بین‌الملل» (Istituto Affari Internazionali) این پویایی را تحت عنوان «بحران منطقه‌گرایی: همگرایی شورای همکاری خلیج فارس بدون دموکراسی» چارچوب‌بندی می‌کند. از آنجا که شورای عالی منحصراً از طریق اجماع اجرایی میان پادشاهان عمل می‌کند، هیچ سازوکاری برای رای‌گیری با اکثریت واجد شرایط وجود ندارد که بتواند تبعیت از حل‌وفصل اختلافات تجاری فنی یا پروژه‌های زیرساختی فرامرزی را الزام‌آور کند. فقدان یک نهاد حقوقی فراملی با قدرت اجرایی الزام‌آور به این معناست که حتی سیاست‌های مورد توافقِ همگانی نیز غالباً از اجرای نابرابر در سطح ملی رنج می‌برند.[3]

این تصلب ساختاری به رویکرد سیاست خارجی این بلوک نیز تسری می‌یابد. همان‌طور که «مرکز تحقیقات خلیج فارس» در تحلیل خود از اصلاحات سازمان ملل از منظر شورای همکاری خلیج فارس خاطرنشان می‌کند، کشورهای خلیج فارس غالباً مدافع تغییرات ساختاری در خارج از مرزها هستند که از اجرای آن‌ها در داخل امتناع می‌ورزند. خواسته‌های خارجی این بلوک برای نهادهای بین‌المللی چابک‌تر، در تضاد آشکار با اتکای داخلی آن به سیستم وتویی است که فلج‌کننده‌ترین ویژگی شورای امنیت سازمان ملل را بازتاب می‌دهد.[7]

مقایسه با سایر بلوک‌های منطقه‌ای این بده‌بستان را روشن می‌سازد. در حالی که «اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا» (آسه‌آن) از اجماع برای جلوگیری از مداخله داخلی استفاده می‌کند، شورای همکاری خلیج فارس از آن به عنوان سپری در برابر هژمونی داخلی بهره می‌برد. در مقابل، اتحادیه اروپا در سال ۱۹۸۶ با «قانون واحد اروپایی»، اتفاق آرا را برای بیشتر مسائل اقتصادی کنار گذاشت و از دست دادن حاکمیت مطلق را در ازای ایجاد یک بازار واحد کارآمد پذیرفت.[8]

عامل تعیین‌کننده برای دهه آینده شورای همکاری خلیج فارس این خواهد بود که آیا الزامات اقتصادیِ گذار از دوران پسا-نفت می‌تواند بر امنیت سیاسی حق وتو غلبه کند یا خیر. تا زمانی که اساسنامه اولیه برای اجازه دادن به رای‌گیری با اکثریت واجد شرایط در مسائل غیرامنیتی اصلاح نشود، سرعت همگرایی خلیج فارس برای همیشه به سطح آسودگیِ محتاط‌ترین عضو آن گره خواهد خورد.[1][8]