سفر فرمانده ارتش پاکستان به تهران؛ تلاش برای احیای مذاکرات ایران و آمریکا

در حالی که بن‌بست در مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن بر سر تضمین‌های امنیتی و آزادی ناوبری در تنگه هرمز ادامه دارد، اسلام‌آباد بار دیگر برای شکستن این قفل دیپلماتیک وارد عمل شده است. عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، روز سه‌شنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۵ برای دیدار با مقامات ارشد جمهوری اسلامی وارد تهران می‌شود.[1]

این سفر در شرایطی انجام می‌گیرد که هر دو طرف ایرانی و آمریکایی بر مواضع خود پافشاری می‌کنند. واشنگتن خواهان توقف کامل تنش‌ها در آب‌های خلیج فارس و تضمین امنیت خطوط کشتیرانی است. در مقابل، تهران لغو تحریم‌های اقتصادی و دریافت تضامین معتبر سیاسی را شرط اصلی بازگشت به میز مذاکره می‌داند.[2][3]

در این میان، پاکستان به عنوان کانال اصلی تبادل پیام، به دنبال یافتن نقطه اشتراک میان این دو دیدگاه متضاد است. رسانه‌های داخلی ایران از جمله خبرگزاری ایسنا، محور اصلی این گفت‌وگوها را «همکاری‌های نزدیک دوجانبه، تحولات منطقه و نقش‌آفرینی پاکستان در مذاکرات ایران و آمریکا» اعلام کرده‌اند.[4]

به گفته مقامات مطلع در وزارت امور خارجه، پیام‌های واشنگتن ابتدا به اسلام‌آباد منتقل شده و سپس با هماهنگی‌های دیپلماتیک، از طریق مقامات پاکستانی و در برخی موارد با کمک طرف قطری به تهران می‌رسد. این ساختار چندلایه نشان‌دهنده پیچیدگی و حساسیت بالای این دور از دیپلماسی پنهان است.[1]

فروپاشی تفاهم‌نامه تابستان

پیشینه این تلاش‌های دیپلماتیک به خرداد ماه سال جاری بازمی‌گردد؛ زمانی که با میانجی‌گری مستقیم و فشرده پاکستان، «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» میان نمایندگان ایران و ایالات متحده به امضا رسید. این توافق موقت قرار بود چارچوبی عملی برای پایان دادن به درگیری‌های پراکنده و رسیدن به یک صلح پایدار در منطقه فراهم کند.[2][5]

با این حال، این تفاهم‌نامه تاریخی تنها چند هفته بعد و در اواسط تیر ماه، عملاً فروپاشید. بروز اختلافات عمیق بر سر نحوه تامین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز و وقوع چند درگیری محدود دریایی، باعث شد تا هر دو طرف یکدیگر را به نقض روح توافق متهم کنند.[5]

از آن زمان تاکنون، تلاش‌ها برای احیای این توافق با موانع جدی روبه‌رو بوده است. یک مقام آگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری رویترز تایید کرده است که ژنرال منیر در دیدارهای پیشین خود با رهبران ایران در فصل تابستان نیز بر اقداماتی جهت جلوگیری از تشدید تنش‌ها تمرکز داشته است.[2]

هدف اصلی آن دیدارها، بازگشایی کامل و امن تنگه هرمز و تسریع در روند پایان دادن به مناقشات بود. اکنون او با ارزیابی‌های جدید از مواضع واشنگتن و احتمالاً با بسته‌ای از پیشنهادهای تازه و اصلاح‌شده به تهران بازمی‌گردد تا شاید بتواند اعتماد از دست رفته را احیا کند.[2][3]

امنیت مرزی و چالش‌های دوجانبه

علاوه بر پرونده پیچیده و بین‌المللی ایران و آمریکا، مسائل امنیتی مرزهای مشترک نیز بخش مهم و جدایی‌ناپذیری از دستور کار ژنرال منیر را تشکیل می‌دهد. در روزهای گذشته، گزارش‌هایی مبنی بر بسته شدن موقت مرزهای زمینی دو کشور و توقف مبادلات تجاری منتشر شد.[4]

این رویداد ناگهانی، نگرانی‌هایی را در محافل اقتصادی و تجاری هر دو کشور برانگیخت. با این حال، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به سرعت واکنش نشان داد و این توقف مبادلات را صرفاً «موقتی» توصیف کرد که به مسائل فنی و هماهنگی‌های روتین مرزبانی مرتبط است.[4]

با این وجود، حضور عالی‌ترین مقام نظامی پاکستان در تهران در چنین مقطع حساسی، نشان‌دهنده اهمیت راهبردی هماهنگی‌های امنیتی است. دو کشور نیازمند همکاری نزدیک برای جلوگیری از فعالیت گروه‌های شبه‌نظامی و قاچاقچیان مسلح در مناطق مرزی سیستان و بلوچستان و ایالت بلوچستان پاکستان هستند.[1][4]

کارشناسان امنیتی معتقدند که ثبات پایدار در مرزهای شرقی ایران، پیش‌شرطی اساسی برای موفقیت دیپلماسی منطقه‌ای است. اسلام‌آباد به خوبی می‌داند که بدون تامین امنیت مرزی و رفع نگرانی‌های امنیتی تهران، جلب اعتماد کامل جمهوری اسلامی برای پیشبرد پرونده‌های بزرگ‌تر بسیار دشوار خواهد بود.[3]

چشم‌انداز دیپلماسی در خاورمیانه

نقش پاکستان در ماه‌های اخیر از یک همسایه سنتی، به یک بازیگر کلیدی و فعال در معادلات ژئوپلیتیک خاورمیانه ارتقا یافته است. مقامات ارشد غیرنظامی این کشور، از جمله شهباز شریف، نخست‌وزیر، و اسحاق دار، وزیر امور خارجه، به طور مستمر با رهبران ایران در تماس بوده‌اند.[3]

هدف اصلی این تماس‌های مکرر، جلوگیری از گسترش دامنه درگیری‌ها و مهار بحران‌های منطقه‌ای پیش از تبدیل شدن آن‌ها به یک جنگ فراگیر است. رسانه‌های پاکستانی گزارش داده‌اند که ژنرال منیر در این سفر حامل پیام‌هایی است که می‌تواند مسیر را برای دور جدیدی از مذاکرات غیرمستقیم هموار سازد.[3][5]

با توجه به درگیری‌های ادامه‌دار در سایر نقاط خاورمیانه و حساسیت بازارهای جهانی، کاهش تنش میان تهران و واشنگتن از اهمیتی حیاتی برخوردار است. هرگونه پیشرفت در این مذاکرات می‌تواند به آرامش نسبی در بازارهای انرژی و تضمین امنیت خطوط کشتیرانی بین‌المللی کمک شایانی کند.[2][5]

با این همه، تحلیلگران سیاسی هشدار می‌دهند که انتظارات از این سفر باید کاملاً واقع‌بینانه و محتاطانه باشد. اختلافات ساختاری و بی‌اعتمادی تاریخی میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده به گونه‌ای است که یک سفر نظامی یا دیپلماتیک به تنهایی نمی‌تواند به توافقی جامع و نهایی منجر شود.[4]

گام‌های بعدی در مسیر مذاکرات

در بهترین حالت، این رایزنی‌ها تنها می‌تواند از تصادف‌های ناخواسته نظامی جلوگیری کرده و شرایط را برای گفت‌وگوهای فنی‌تر مهیا سازد. نتایج دیدارهای روز سه‌شنبه در تهران، نقشه راه هفته‌ها و ماه‌های آینده را در منطقه مشخص خواهد کرد.[1][3]

اگر ژنرال منیر بتواند تضمین‌های اولیه‌ای از مقامات ایرانی دریافت کند و متقابلاً انعطاف‌پذیری واشنگتن را به تهران منتقل سازد، احتمال از سرگیری مذاکرات کارشناسی در سطح پایین‌تر در پایتخت‌هایی مانند دوحه یا مسقط قوت خواهد گرفت. این امر نیازمند اراده سیاسی قوی از سوی هر دو طرف است.[2]

در غیر این صورت، تداوم وضعیت مبهم کنونی و شرایط نه جنگ و نه صلح، هزینه‌های اقتصادی و امنیتی را برای تمامی کشورهای منطقه افزایش خواهد داد. جامعه بین‌المللی و بازارهای مالی اکنون چشم به تهران دوخته‌اند تا نتایج این ماموریت حساس را ارزیابی کنند.[5]

در نهایت، موفقیت یا شکست دیپلماسی نظامی پاکستان در این مقطع، آزمونی بزرگ برای جایگاه منطقه‌ای اسلام‌آباد خواهد بود. باید دید آیا این تلاش‌ها می‌تواند قفل بن‌بست چندماهه را بشکند، یا آنکه منطقه باید خود را برای دور تازه‌ای از تنش‌های فرسایشی آماده کند.[3][4]