طرح شش‌روزه تهران برای بازگشایی تنگه هرمز در ازای شروط مشخص واشینگتن

تصمیم نهایی درباره ازسرگیری کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز اکنون در دست واشینگتن است؛ موضعی که در پی ضرب‌الاجل دیپلماتیک تازه تهران اعلام شد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، بار دیگر پیشنهاد بازگشایی این گذرگاه هشت‌ماهه را ظرف شش روز مطرح کرد، به شرط آنکه ایالات متحده شرایط اقتصادی و نظامی مشخصی را بپذیرد.[1][2]

مطابق این بسته پیشنهادی، آمریکا باید محاصره دریایی بنادر ایران را خاتمه دهد، تحریم‌های مرتبط با صادرات نفت ایران را به کلی لغو کند و به عملیات نظامی در صحنه‌های منطقه‌ای از جمله لبنان پایان بخشد. تهران وعده داده که در صورت تحقق این موارد، شاهراه حیاتی هرمز در روز ششم باز خواهد شد.[1][2]

بر اساس این چارچوب، مذاکرات رسمی دوجانبه در روز هفتم کلید می‌خورد. عراقچی این شروط را ۲۷ مهرماه در حاشیه نشست سازمان همکاری اسلامی در بغداد اعلام و تصریح کرد که در صورت انتخاب واشینگتن، این سازوکار مسیری روشن برای تنش‌زدایی پیش پای طرفین می‌گذارد.[1][5]

عراقچی در گفت‌وگو با خبرنگاران ایرانی تأکید کرد: «موضع ما کاملاً شفاف و مبتنی بر طرح هفت‌روزه ارائه‌شده به ایالات متحده است؛ اگر در طرف آمریکایی صداقتی وجود داشته باشد—که تاکنون نبوده—مسیر بازگشایی تنگه هرمز کاملاً هموار خواهد بود.»[1]

بن‌بست بر سر تقدم اقدامات

با این حال، سد اصلی در برابر هرگونه توافق، اختلاف بر سر تقدم و تاخر اقدامات، به‌ویژه در ارتباط با تأسیسات هسته‌ای ایران است. واشینگتن اصرار دارد که پرونده هسته‌ای باید از همان نقطه آغاز مذاکرات گنجانده شود و نمی‌توان بررسی آن را به مراحل بعد موکول کرد.[2]

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، اوایل اکتبر با تصریح این موضع اعلام کرد که تهران باید کاهشی ملموس و معنادار در سطح غنی‌سازی اورانیوم اعمال کند. از دید کاخ سفید، کسب امتیاز هسته‌ای پیش‌شرطی غیرقابل مذاکره برای کاستن از فشار اقتصادی حاکم بر ایران است.[2]

در مقابل، دیپلمات‌های ایرانی این ترتیب زمانی را مردود دانسته و استدلال می‌کنند که حل بحران فوری در خلیج فارس باید تقدم یابد. موضع تهران این است که فاز نخست هرگونه تعامل دیپلماتیک باید منحصراً بر اعاده امنیت کشتیرانی و رفع تحریم‌هایی متمرکز باشد که اساساً انسداد این گذرگاه را رقم زدند.[2]

طرح فعلی در واقع بازخوانی همان سازوکاری است که در شهریورماه و پس از فروپاشی آتش‌بس موقت روی میز گذاشته شد؛ رخدادی که باعث شد تهران کنترل سخت‌گیرانه دریایی را بار دیگر احیا کند و این شریان کلیدی تجارت جهانی را عملاً مسدود نگه دارد.

افزایش هزینه‌های اقتصادی

انسداد چندماهه این آبراه ۳۰ کیلومتری بازار جهانی سوخت را ملتهب کرده و پیامدهای مخربی برای اقتصادهای همسایه به همراه داشته است؛ گذرگاهی که تا پیش از بالا گرفتن تنش‌ها، مبدأ عبور حدود یک‌پنجم نفت تجاری و گاز طبیعی مایع دنیا به شمار می‌رفت.[2]

عراق در این میان بزرگ‌ترین زیان اقتصادی را متحمل شده است. این عضو اوپک پیش از این روزانه نزدیک به ۳.۵ میلیون بشکه نفت از مسیر خلیج فارس صادر می‌کرد؛ مسیری که اکنون با ممانعت دریایی ایران کاملاً متوقف مانده است.[4]

فواد حسین، وزیر خارجه عراق، اخیراً برآورد کرد که خسارات اقتصادی بغداد طی این درگیری هشت‌ماهه به ۶۰ میلیارد دلار رسیده است. در نتیجه این تنگنا، دولت عراق بخش اعظم تولید نفت خود را متوقف کرده و به مسیرهای محدود زمینی از خاک سوریه و ترکیه متکی شده است.[4]

توقف درآمدهای نفتی که ۹۰ درصد بودجه عمومی عراق را تشکیل می‌دهد، تاکنون ۲۰ میلیارد دلار از ذخایر ارزی این کشور کاسته است. هم‌زمان با تشدید تنگناهای مالی دولت، قیمت کالاهای مصرفی در بازارهای داخلی عراق شتاب گرفته است.[4]

تنش در آب‌های مورد مناقشه

در عرصه میدانی اما روایت فرماندهان نظامی با گفتمان دیپلمات‌ها همخوانی ندارد. ارتش آمریکا مدعی است که تنگه هرمز همچنان به روی کشتیرانی بین‌المللی باز است و اکثر شناورها باوجود تبادل آتش، بدون مانع از آبراهه عبور می‌کنند.

در سوی دیگر، تهران حاکمیت مطلق خود بر این آبراهه را اعلام کرده و شناورهایی را که بدون مجوز تردد می‌کنند مستقیماً هدف قرار می‌دهد. کشتی‌های تجاری اغلب می‌کوشند با عبور از نزدیکی خط ساحلی عمان از این ممانعت عبور کنند، اقدامی که ایران آن را نقض حریم دریایی خود می‌داند.[2]

خطرات عبور بدون هماهنگی بسیار بالاست و سپاه پاسداران محاصره را اعمال می‌کند. مهرداد کتابچی، وزیر دفاع ایران، نیز هشدار داد که در صورت ازسرگیری هرگونه تحرک مستقیم نظامی علیه تهران، ایالات متحده و متحدانش در منطقه متحمل «خسارات سنگینی» خواهند شد.[1][5]

شمارش معکوس انتخابات آمریکا

این کشمکش‌های دیپلماتیک زیر سایه انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا جریان دارد که ضرب‌الاجلی ملموس برای دولت مستقر ایجاد کرده است. هر دو کشور گام‌های مذاکراتی خود را با در نظر گرفتن احتمال چرخش ناگهانی در سیاست خارجی کاخ سفید تنظیم می‌کنند.[3]

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، نیز وارد این کارزار کلامی شده و مدعی است که در صورت بازگشت به قدرت، جنگ را به‌سرعت فیصله خواهد داد؛ هرچند ادبیات او میان وعده مصالحه فوری و تهدید به کاربرد نیروی قاطع نظامی در نوسان است.[3]

ترامپ اخیراً با اشاره به شرایط اقتصادی ایران مدعی شد: «هیچ پولی دستشان نمی‌آید و در حال زوال‌اند.» او در عین حال در پیام‌های مجازی خود خط‌نشان کشید که اگر تهران در مسیر کنونی تجدیدنظر نکند، واشینگتن می‌تواند «خیلی زود کار را یکسره کند».[1]

در حال حاضر، روند دیپلماتیک در مرحله ارزیابی فنی متوقف مانده است. عراقچی تأیید کرد که تهران یادداشت‌ها و ملاحظات کتبی واشینگتن درباره بازگشایی شش‌روزه را دریافت کرده و در حال بررسی آن است، هرچند زمانی برای ارائه پاسخ رسمی مشخص نکرد.[1][2]

تا زمانی که یکی از طرفین از خواسته‌های خود درباره تقدم موضوع هسته‌ای بر رفع تحریم‌ها عقب ننشیند، انسداد این شاهراه دریایی پابرجا خواهد بود؛ وضعیتی که شریان انرژی جهان و حیات اقتصادی کشورهای منطقه را معطل محاسبات راهبردی دو طرف نگه داشته است.[1][2]