آغاز نشست بریکس در دهلی‌نو؛ تنش‌های ایران و امارات بیانیه مشترک را تهدید می‌کند

نتیجه هجدهمین نشست سران بریکس در دهلی‌نو به یک پاراگراف مورد مناقشه در پیش‌نویس «بیانیه دهلی» بستگی دارد. مذاکره‌کنندگان تا اواخر جمعه شب تلاش کردند تا بر سر ادبیات مربوط به جنگ جاری آمریکا و اسرائیل در ایران به اجماع برسند؛ درگیری‌ای که دو عضو از جدیدترین اعضای این بلوک، یعنی ایران و امارات متحده عربی را مستقیماً در برابر یکدیگر قرار داده است. از آنجا که بریکس بر اساس اجماع عمل می‌کند، ناتوانی نمایندگان ارشد در پر کردن شکاف میان تهران و ابوظبی، این خطر را به همراه دارد که این گروه ۱۱ عضوی برای نخستین بار در یک نشست سران، بدون بیانیه واحد بماند.[1][2][5]

این بن‌بست ساختاری ریشه در واقعیت‌های نظامی جنگی دارد که در فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد. در پی حملات آمریکا و اسرائیل به خاک ایران، تهران حملات تلافی‌جویانه پهپادی و موشکی انجام داد که به تأسیسات نظامی و وابسته آمریکا در داخل امارات اصابت کرد. در واکنش به این اقدام، ابوظبی در ماه اوت تمام مبادلات تجاری و مالی خود را با ایران به حالت تعلیق درآورد. هر دو کشور در سال ۲۰۲۴ به بریکس پیوستند و اختلاف امنیتی منطقه‌ای خود را مستقیماً به ساختار اصلی تصمیم‌گیری این سازمان کشاندند.[1][4][5]

در طول جلسات تدوین پیش‌نویس، امارات و دیگر اعضا خواهان ادبیاتی بودند که اخلال در امنیت منطقه را محکوم کند. با این حال، مذاکره‌کنندگان ایرانی با این جمله‌بندی مخالفت کرده و اصرار داشتند که حملات آن‌ها به منطقه خلیج فارس صرفاً محدود به دفاع مشروع در برابر نیروهای آمریکایی بوده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در بدو ورود به دهلی‌نو اذعان کرد: «در درون بریکس نظرات متفاوتی وجود دارد»، هرچند او بلافاصله بر اهداف اقتصادی مشترک این بلوک تأکید کرد.[1][2][4]

پیامدهای اقتصادی گسترده‌تر این جنگ، سایر اعضای بلوک را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. این درگیری منجر به تعطیلی عملی تنگه هرمز، یک گذرگاه حیاتی دریایی، شده و قیمت جهانی نفت خام را به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسانده است. نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند که میزبان این نشست با شعار «ساختن برای تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» است، از مجمع تجاری افتتاحیه بریکس استفاده کرد تا خواستار خطوط دریایی امن و ایمنی دریانوردان شود؛ اشاره‌ای مستقیم به اختلالات دریایی.[1][2][5]

برای مودی، این نشست نیازمند یک اقدام ظریف برای ایجاد تعادل دیپلماتیک است. هند روابط استراتژیک قوی خود را با ایالات متحده و اسرائیل حفظ می‌کند، در حالی که همزمان برای تأمین انرژی به روسیه متکی است و روابط دوستانه‌ای با ایران دارد. مودی روز جمعه گفت‌وگوهای دوجانبه‌ای با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران برگزار کرد و به پزشکیان گفت که هند از حل این درگیری «از طریق گفت‌وگو و دیپلماسی» حمایت می‌کند.[2][3]

این گردهمایی همچنین نخستین سفر شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین به هند از سال ۲۰۱۹ است که نشان‌دهنده اهمیتی است که پکن برای حفظ انسجام این بلوک توسعه‌یافته قائل است. چین که در سال ۲۰۲۳ میانجی‌گری عادی‌سازی روابط دیپلماتیک میان ایران و عربستان سعودی را بر عهده داشت، اکنون شاهد فروپاشی آن تلاش‌ها برای ثبات منطقه‌ای است. حضور شی در کنار مودی، نشان‌دهنده گرم شدن محتاطانه روابط میان این دو غول آسیایی مجهز به سلاح هسته‌ای، شش سال پس از درگیری نظامی مرگبار در امتداد مرز مورد مناقشه هیمالیا است.[1][3][4]

عمق تنش‌های درون بلوک توسط هیئت نمایندگی امارات برجسته شد. محمد بن زاید آل نهیان، رئیس‌جمهور امارات، به جای حضور شخصی، ولیعهد شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان را برای نمایندگی ابوظبی اعزام کرد. منابع آگاه دیپلماتیک خاطرنشان کردند که اعزام ولیعهد به جای یک وزیر رده‌پایین‌تر، احترام به میزبان هندی را حفظ می‌کند، در حالی که رئیس دولت امارات را از تعامل مستقیم با پزشکیان دور نگه می‌دارد.[1][2]

رهبران ۱۱ کشور عضو که اکنون حدود ۴۰ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را تشکیل می‌دهند، صبح شنبه برای یک جلسه پشت درهای بسته گردهم آمدند. اگر سران کشورها نتوانند پاراگراف نهایی بیانیه دهلی را حل‌وفصل کنند، این نشست احتمالاً با انتشار «خلاصه رئیس نشست» توسط هند به پایان خواهد رسید که تکرار نتیجه نشست وزرای خارجه بریکس در ماه مه است و فلج ژئوپلیتیک این بلوک را تثبیت می‌کند.[1][4][5]