آغاز طرح‌های نوین حفاظت از خزندگان ایران؛ از پایش سمندر با هوش مصنوعی تا نجات افعی دم‌عنکبوتی

سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران اجرای یک برنامه جامع و مبتنی بر فناوری را برای نجات گونه‌های در معرض خطر خزندگان و دوزیستان آغاز کرده است. این طرح نوین، روش‌های سنتی سرشماری را کنار گذاشته و برای نخستین بار از ابزارهای پیشرفته‌ای نظیر هوش مصنوعی برای پایش دقیق حیات‌وحش بهره می‌گیرد.[1][2]

پیمان عاشوری، رئیس گروه خزندگان و دوزیستان دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش، روز شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵ در این باره گفت: «سرشماری و پایش جمعیت گونه‌های اولویت‌دار کشور، به‌ویژه گونه‌های حساس و در معرض تهدید، با استفاده از روش‌های به‌روز در اولویت برنامه‌های این دفتر قرار دارد.»[1][3]

ورود هوش مصنوعی به زیستگاه‌ها

برجسته‌ترین بخش این طرح، استفاده از هوش مصنوعی برای تخمین جمعیت سمندر خال‌زرد کوهستانی است. این پروژه با همکاری پژوهشگران دانشگاه رازی کرمانشاه به اجرا درآمده و گزارش‌های اولیه آن نشان‌دهنده دقت بالای این فناوری در شناسایی الگوهای زیستی این دوزیست کمیاب است.[2][3]

الگوریتم‌های هوش مصنوعی با تحلیل تصاویر ثبت‌شده از زیستگاه‌ها، می‌توانند خال‌ها و الگوهای رنگی منحصربه‌فرد هر سمندر را تشخیص دهند. این روش، نیاز به زنده‌گیری و علامت‌گذاری فیزیکی را که موجب استرس حیوان می‌شود، از بین برده و خطای انسانی در شمارش را به حداقل می‌رساند.[2]

عاشوری با اشاره به نتایج موفقیت‌آمیز این پروژه افزود: «مقرر شده است الگوریتم مورد استفاده در این طرح در قالب کارگاهی آموزشی به کارشناسان و علاقه‌مندان ارائه شود تا ظرفیت پایش‌های علمی در سراسر کشور ارتقا یابد.»[1][3]

نجات افعی منحصر‌به‌فرد زاگرس

در بخش دیگری از این طرح، برنامه عمل حفاظتی افعی دم‌عنکبوتی وارد فاز اجرایی می‌شود. این مار شگفت‌انگیز که تنها در کوهستان‌های غرب ایران و استان ایلام زیست می‌کند، به دلیل ساختار دم خود که شبیه به یک عنکبوت است، شهرت جهانی دارد و طعمه‌ها را فریب می‌دهد.[1][2]

تدوین برنامه عمل این گونه اندمیک با استفاده از اعتبارات تخصیص‌یافته در سال گذشته تکمیل شده است. این برنامه شامل نقشه‌برداری دقیق از پراکنش افعی، آموزش کشاورزان و چوپانان محلی برای جلوگیری از کشتار این خزندگان و مقابله با قاچاقچیان حیات‌وحش است که به دنبال صید این گونه نادر هستند.[2]

مستندسازی‌های پیشین نشان داده است که مشارکت جوامع محلی تأثیر چشمگیری در حفظ افعی دم‌عنکبوتی دارد. تبدیل کشاورزان محلی به حافظان افتخاری این گونه، نرخ تلفات انسانی این مار را در سال‌های اخیر کاهش داده و اکنون این رویکرد به عنوان یک دستورالعمل رسمی در برنامه عمل گنجانده شده است.[1]

ایمن‌سازی مسیرهای مهاجرت

وزغ تالشی، دیگر گونه هدف این طرح، با تهدیدات متفاوتی روبرو است. در مناطق جنگلی عباس‌آباد و بهشهر، تلفات جاده‌ای در طول مهاجرت‌های فصلی، یکی از عوامل اصلی کاهش جمعیت این دوزیست به شمار می‌رود که نیازمند مداخلات فیزیکی و مهندسی در زیستگاه است.[2][3]

وی با اشاره به تأمین مالی این پروژه‌ها تصریح کرد: «با توجه به ابلاغ اعتبار ۶۰۰ میلیون تومان از محل اعتبارات سال‌های گذشته برای اجرای این برنامه، بخش قابل توجهی از فعالیت‌های ایمن‌سازی زیستگاه وزغ تالشی به سرانجام رسیده است.»[2]

نصب تابلوهای هشداردهنده برای رانندگان و توزیع بروشورهای آموزشی در میان ساکنان بومی، بخش دیگری از این پکیج حفاظتی را تشکیل می‌دهد. کارشناسان معتقدند آگاهی‌بخشی عمومی می‌تواند نرخ تصادفات جاده‌ای دوزیستان را در فصل‌های بارندگی به شکل معناداری کاهش دهد.[1][2]

مدیریت تعارض در خوزستان

سمندر لرستانی، گونه‌ای که هر ساله در آستانه نوروز با خطر قاچاق مواجه می‌شود، در استان خوزستان تحت پوشش طرح‌های کاهش تعارض قرار گرفته است. زیستگاه‌های حساس این دوزیست زیبا، به دلیل حضور بی‌ضابطه گردشگران و رهاسازی زباله، با تخریب گسترده‌ای روبرو بوده‌اند.[2]

سازمان محیط‌زیست برای احیای این مناطق، برنامه‌های پاکسازی مستمر و نصب تابلوهای راهنما را آغاز کرده است. آموزش مستقیم به گردشگران درباره حساسیت اکولوژیک این سمندر و پیامدهای قانونی خروج آن از طبیعت، به عنوان یک راهکار پیشگیرانه در دستور کار محیط‌بانان قرار دارد.[2][3]

ترمیم برکه‌ها و چشمه‌های آسیب‌دیده در مناطقی مانند النگدره استان گلستان نیز بخشی از این رویکرد ملی است. فراهم‌سازی شرایط فیزیکی مناسب برای تخم‌گذاری و زادآوری دوزیستان، تضمین‌کننده بقای نسل آن‌ها در برابر تغییرات اقلیمی و خشکسالی‌های پیاپی سال‌های اخیر است.[1]

سرشماری گاندوها در اسفند

در جنوب شرقی کشور، تمساح پوزه‌کوتاه ایرانی یا گاندو، در نوبت بعدی پایش‌های علمی قرار دارد. بر اساس تقویم اعلام شده از سوی دفتر حیات‌وحش، عملیات سرشماری تمساح‌های مردابی از اوایل اسفندماه آغاز شده و تا پایان اردیبهشت‌ماه سال آینده ادامه خواهد یافت.[1][2][3]

این بازه زمانی به دلیل شرایط دمایی و رفتار بیولوژیک گاندوها، بهترین زمان برای مشاهده و ثبت دقیق جمعیت آن‌ها در برکه‌های استان سیستان و بلوچستان است. داده‌های این سرشماری برای مدیریت منابع آبی مشترک میان انسان و تمساح در فصل‌های خشک تابستان حیاتی خواهد بود.[2]

عاشوری در پایان این گزارش تأکید کرد که موفقیت این طرح‌های بلندپروازانه به سه محور اصلی وابسته است. بهره‌برداری مستمر از فناوری‌های نوین، تقویت همکاری با جوامع محلی و تداوم آموزش‌های تخصصی برای کارشناسان، ارکان جدایی‌ناپذیر این استراتژی ملی محسوب می‌شوند.[1][3]

با وجود این گام‌های مثبت، کارشناسان مستقل یادآوری می‌کنند که تداوم این برنامه‌ها نیازمند ردیف‌های بودجه‌ای پایدار در سال‌های آینده است. بدون تأمین مالی مستمر، پروژه‌های مبتنی بر فناوری ممکن است در مرحله آزمایشی متوقف شده و نتوانند به یک رویه دائمی در مدیریت حیات‌وحش ایران تبدیل شوند.[2]