عربستان سعودی یک میلیون هکتار از اراضی بیابانی تخریب‌شده را احیا کرد

گستره وسیع ربع‌الخالی، یا «محله خالی»، یکی از خشن‌ترین محیط‌های روی زمین است. با این حال، در سراسر بیابان‌ها و مراتع تخریب‌شده عربستان سعودی، جوانه‌های سبز در مقیاسی بی‌سابقه در حال رشد هستند. در اوایل سال ۲۰۲۶، دولت عربستان یک نقطه عطف زیست‌محیطی مهم را اعلام کرد: احیای موفقیت‌آمیز یک میلیون هکتار از اراضی تخریب‌شده. این دستاورد نشان‌دهنده یک مقطع حیاتی برای طرح ابتکاری «عربستان سبز» (SGI) است؛ تلاشی چند میلیارد دلاری که در سال ۲۰۲۱ برای مبارزه با بیابان‌زایی، احیای تنوع زیستی و ایجاد تاب‌آوری بلندمدت در برابر تغییرات اقلیمی آغاز شد. برای کشوری که از لحاظ تاریخی با ذخایر عظیم هیدروکربنی و مناظر خشک تعریف شده است، گسترش سریع پوشش گیاهی سبز، یک تحول فیزیکی و اقتصادی عمیق را نشان می‌دهد.[1][2][4][7]

اغراق در مورد مقیاس عظیم طرح ابتکاری «عربستان سبز» دشوار است. این طرح که تا پایان دهه جاری با سرمایه‌گذاری پیش‌بینی‌شده ۱۸۷ میلیارد دلاری حمایت می‌شود، هدف نهایی کاشت ۱۰ میلیارد درخت و احیای ۴۰ میلیون هکتار در سراسر پادشاهی را دنبال می‌کند. رسیدن به مرز یک میلیون هکتار – منطقه‌ای تقریباً به اندازه لبنان – نشان می‌دهد که این پروژه از برنامه‌ریزی‌های بلندپروازانه به مرحله اجرای قابل سنجش رسیده است. سرعت احیا به طور چشمگیری افزایش یافته است، به طوری که از تنها ۱۸,۰۰۰ هکتار احیا شده در روزهای اولیه برنامه، تا سال ۲۰۲۴ به ۲۵۰,۰۰۰ هکتار رسید و اکنون در اوایل سال ۲۰۲۶ از آستانه یک میلیون عبور کرده است.[2][3][7]

سبز کردن بیابان به معنای کاشت جنگل‌های کاج با نیاز آبی بالا در شن‌ها نیست. در عوض، این استراتژی کاملاً بر گیاهان بومی و مقاوم در برابر خشکی تکیه دارد که برای بقا در خشکی شدید تکامل یافته‌اند. تیم‌های محیط زیست تقریباً ۵۰ میلیون بذر از گونه‌های بومی مانند آرتا (Arta)، العرفج (Al-Arfaj)، الضمران (Al-Dhamran) و الرمث (Al-Ramth) را در مناطق هدف توزیع کرده‌اند. این گیاهان مقاوم دارای سیستم‌های ریشه‌ای عمیقی هستند که به طور طبیعی خاک سطحی سست را تثبیت می‌کنند، فرسایش زمین را کاهش می‌دهند و لنگری برای بازگشت تنوع زیستی گسترده‌تر به اکوسیستم‌های شکننده فراهم می‌آورند. با کار کردن همراه با بیابان، نه در برابر آن، این طرح نرخ بقای بالاتری را برای پوشش گیاهی جدید تضمین می‌کند.[6][7]

ربع‌الخالی مجموعه‌ای منحصر به فرد از موانع را برای این گیاهان جوان ایجاد می‌کند. این منطقه که بیش از ۶۵۰,۰۰۰ کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد، بزرگترین بیابان شنی پیوسته در جهان است و با تپه‌های شنی متحرکی مشخص می‌شود که می‌توانند نهال‌های جوان را یک شبه مدفون کنند. برای مقابله با این امر، مرکز ملی توسعه پوشش گیاهی از الگوهای کاشت هندسی استراتژیک استفاده می‌کند که به عنوان بادشکن‌های طبیعی عمل می‌کنند. با بالغ شدن ردیف‌های اولیه آرتا و الرمث، آنها ریزاقلیم (میکروکلیمای) فوری را به اندازه‌ای تغییر می‌دهند که از بذرهای آسیب‌پذیرتری که در پناه آنها کاشته شده‌اند، محافظت کنند و به آرامی ردپای سبز را به سمت بیرون و درون تپه‌های شنی گسترش دهند.[6][7]

واضح‌ترین چالش برای جنگل‌کاری بیابان، کمبود آب است. برای جلوگیری از تخلیه آبخوان‌های ارزشمند زیرزمینی، SGI از منابع آبی جایگزین و پایدار استفاده می‌کند. به گفته وزارت محیط زیست، آب و کشاورزی، این طرح به شدت بر تکنیک‌های نوآورانه جمع‌آوری آب باران و استفاده استراتژیک از آب سدها در مناطق روستایی متکی است. در مراکز شهری، رویکرد حتی چرخشی‌تر است: تقریباً ۷۰ درصد از پروژه‌های جنگل‌کاری شهری در حال حاضر با استفاده از فاضلاب تصفیه‌شده آبیاری می‌شوند، که تضمین می‌کند تلاش‌های سبزسازی با مصرف انسانی یا نیازهای آبی کشاورزی سنتی رقابت نمی‌کند.[2][4][7]

اجرای این چشم‌انداز نیازمند قابلیت‌های لجستیکی است که فراتر از آژانس‌های سنتی محیط زیست است. برای رسیدگی به دورافتاده‌ترین مناطق، دولت با غول نفتی دولتی، آرامکو (Aramco)، همکاری کرده است. این همکاری، فناوری پیشرفته نقشه‌برداری، لجستیک آفرود و عملیات حفاری آرامکو را برای نقشه‌برداری از قابلیت حیات خاک و ایجاد دسترسی به آب برای سبزسازی بیابان تغییر کاربری می‌دهد. با استفاده مؤثر از ابزارها و تخصص سنگین صنعت سوخت‌های فسیلی برای مبارزه با پیشروی شن، این طرح می‌تواند در مقیاس و سرعتی عمل کند که در غیر این صورت برای محیط‌بانان به تنهایی غیرممکن بود.[6][7]

مزایای اکولوژیکی این احیا در حال حاضر در زندگی روزمره ساکنان عربستان سعودی ملموس است. با تثبیت خاک سطحی توسط پوشش گیاهی بومی، حجم ذرات معلق در هوا به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد. نظارت‌های زیست‌محیطی کاهش تقریباً ۵۰ درصدی طوفان‌های گرد و غبار در سراسر پادشاهی در سال ۲۰۲۵ را در مقایسه با میانگین‌های تاریخی گزارش داد. این بهبود چشمگیر در کیفیت هوا مستقیماً به نتایج بهتر سلامت عمومی، کاهش مشکلات تنفسی و کاهش اختلالات در حمل و نقل و تجارت روزانه در سراسر شبه جزیره عربستان منجر می‌شود.[1][7]

فراتر از کیفیت هوای محلی، این طرح به عنوان سنگ بنای تعهدات گسترده‌تر عربستان سعودی در زمینه آب و هوا عمل می‌کند. اراضی احیا شده و بیش از ۱۵۹ میلیون درخت کاشته شده تا به امروز، به ترسیب تجمعی کربن بیش از ۲.۲ میلیون تن دی‌اکسید کربن دست یافته‌اند. تحلیلگران سیاست‌گذاری پیش‌بینی می‌کنند که با بالغ شدن پروژه‌های جنگل‌کاری، آنها سالانه تقریباً ۳ میلیون تن CO2 را ترسیب خواهند کرد. این مخزن طبیعی کربن یک جزء حیاتی از هدف کلی پادشاهی برای رسیدن به انتشار خالص صفر گازهای گلخانه‌ای تا سال ۲۰۶۰ است.[1][2][3][7]

این طرح در حال حاضر در حال گذار به فاز عملیاتی سوم خود (۲۰۲۶-۲۰۲۷) است که به شدت فناوری جدید را در تلاش‌های احیا ادغام می‌کند. این فاز، کاشت فیزیکی درختان را با ابتکارات گسترده‌تر شهر هوشمند و برنامه ملی اقتصاد کربن چرخشی مرتبط می‌سازد. با ترکیب مخازن طبیعی کربن – مانند مراتع احیا شده و جنگل‌های حرا در حال گسترش – با تأسیسات مهندسی‌شده جذب و ذخیره کربن، پادشاهی قصد دارد یک سیستم جامع ایجاد کند که به طور فعال انتشار تاریخی را از جو حذف کند و در عین حال پایه صنعتی خود را کربن‌زدایی نماید.[3][7]

طرح SGI همچنین به گونه‌ای مهندسی شده است که یک موتور اقتصادی باشد و با اهداف تنوع‌بخشی «چشم‌انداز ۲۰۳۰» همسو شود. پروژه‌های احیا بیش از ۶۸,۰۰۰ شغل در بخش‌هایی از مدیریت مراتع و نهالستان‌های بذر گرفته تا خدمات محیط زیست و بوم‌گردی ایجاد کرده‌اند. با ترویج یک «اقتصاد زیست‌محیطی» جدید، این طرح مسیرهای شغلی جایگزینی را در مناطق روستایی فراهم می‌کند و در عین حال یک بازار داخلی برای فناوری سبز، کشاورزی پایدار و مشاوره محیط زیست ایجاد می‌نماید.[1][3][4]

تلاش‌های عربستان سعودی بخشی از یک بیداری زیست‌محیطی گسترده‌تر در سراسر شورای همکاری خلیج فارس (GCC) است. این پادشاهی در حال رهبری «طرح ابتکاری خاورمیانه سبز» است، یک چارچوب همکاری برجسته که کاشت ۵۰ میلیارد درخت در سطح منطقه را هدف قرار داده است. کشورهای همسایه نیز برنامه‌های خود را تسریع می‌کنند؛ ابوظبی تقریباً به ۴۵ درصد از هدف کاشت حرا (مانگرو) خود تا سال ۲۰۳۰ رسیده است، در حالی که عمان پلتفرم‌های مدنی را برای تشویق کاشت درختان بومی راه‌اندازی کرده است. در مجموع، این تلاش‌ها نشان‌دهنده یک چرخش منطقه‌ای به سمت بازسازی اکولوژیکی در مقیاس بزرگ است.[5][7]

جامعه بین‌المللی به این پیشرفت سریع توجه کرده است. دکتر یاسمین فؤاد، دبیر اجرایی کنوانسیون سازمان ملل متحد برای مبارزه با بیابان‌زایی (UNCCD)، علناً از نقطه عطف یک میلیون هکتاری تمجید کرد. او تأکید کرد که این دستاورد ثابت می‌کند احیای زمین حتی در خشن‌ترین محیط‌ها نیز، به شرط وجود اراده سیاسی روشن و رویکرد یکپارچه، امکان‌پذیر است. این تأیید به ویژه در زمانی که عربستان سعودی برای میزبانی اجلاس COP16 کنوانسیون UNCCD آماده می‌شود، به موقع است و این کشور را به عنوان یک رهبر جهانی در استراتژی‌های ضد بیابان‌زایی معرفی می‌کند.[2][7]

با وجود موفقیت‌های اولیه، چالش‌های بزرگی باقی مانده است. افزایش مقیاس از یک میلیون به ۴۰ میلیون هکتار، محدودیت‌های مطلق زیرساخت‌های جمع‌آوری آب و ظرفیت فاضلاب تصفیه‌شده پادشاهی را به چالش خواهد کشید. علاوه بر این، دانشمندان اقلیم خاطرنشان می‌کنند که منطقه خلیج فارس سریع‌تر از میانگین جهانی در حال گرم شدن است. آزمون نهایی برای SGI، نرخ بقای بلندمدت این اکوسیستم‌های تازه کاشته شده خواهد بود، زیرا آنها در دهه‌های آینده با فشارهای ترکیبی گرمای شدید تابستان و دوره‌های طولانی خشکسالی مواجه خواهند شد.[7]

در حال حاضر، احیای یک میلیون هکتار به عنوان یک اثبات مفهوم قدرتمند مطرح است. این نشان می‌دهد که با اراده سیاسی کافی، برنامه‌ریزی یکپارچه و سرمایه‌گذاری هنگفت، تخریب زمین قابل برگشت است. در حالی که عربستان سعودی به سمت هدف بعدی خود یعنی ۲.۵ میلیون هکتار تا سال ۲۰۳۰ پیش می‌رود، این پادشاهی در حال نوشتن یک راهنمای جدید برای حفاظت از محیط زیست‌های شدید است و ثابت می‌کند که حتی ربع‌الخالی نیز می‌تواند دوباره احیا شود.[2][7]