بحران در ریه تنفسی پایتخت؛ ۴۱ درصد درختان پارک جنگلی چیتگر کاملاً خشک شدند

دلیل اصلی خشک شدن ۴۱ درصد از درختان پارک جنگلی چیتگر و وضعیت بحرانی ۲۸ درصد دیگر، ترکیبی از قطع حق‌آبه تاریخی، کاشت تک‌محصولی گونه‌های غیربومی و هجوم ثانویه آفات است. این آمار که نابودی قریب‌الوقوع ۶۹ درصد از پوشش گیاهی این بوستان را نشان می‌دهد، نتیجه دهه‌ها مدیریت ناپایدار منابع آب در غرب پایتخت است.[1]

نقی شعبانیان، معاون امور جنگل سازمان منابع طبیعی، تایید کرده است که کاهش بارندگی تنها بخشی از این معادله است. به گفته او، ضعف در مدیریت فنی و پرورشی جنگل‌کاری‌های قدیمی که قدمت برخی از آن‌ها به بیش از ۶۰ سال می‌رسد، نقش کلیدی در این فروپاشی اکولوژیک داشته است.

ریشه‌های ساختاری یک فروپاشی

بررسی‌های اکولوژیک نشان می‌دهد که انتخاب اولیه گونه‌های گیاهی در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی، زمینه را برای بحران امروز فراهم کرده بود. کارشناسان توضیح می‌دهند که کاشت هم‌سن، تک‌محصولی و غیربومی درختان سوزنی‌برگ مانند کاج، این جنگل را در برابر نوسانات اقلیمی به شدت آسیب‌پذیر کرده است.[2]

با افزایش دمای میانگین تهران و کاهش نزولات جوی، نیاز آبی این درختان افزایش یافت، اما منابع تامین آب چیتگر مسیر معکوسی را طی کردند. توسعه ساخت‌وسازها در منطقه ۲۲ و تغییر مسیرهای هیدرولوژیک، حق‌آبه طبیعی این عرصه ۹۵۰ هکتاری را به شدت کاهش داد و درختان را در وضعیت تنش آبی مستمر قرار داد.[1][2]

در حال حاضر، از مجموع چاه‌های موجود در سطح منطقه، تنها بخش کوچکی به آبیاری بوستان چیتگر اختصاص یافته است. دبی خروجی این چاه‌ها برای تامین نیاز آبی پایه جهت حفظ حیات درختان باقیمانده کافی نیست و این عرصه با کسری شدید آب برای آبیاری ۲۴ ساعته مواجه است.[1]

هجوم سوسک‌های پوست‌خوار

تنش آبی طولانی‌مدت، سیستم دفاعی طبیعی درختان کاج را از کار انداخت و راه را برای هجوم آفات ثانویه باز کرد. سوسک پوست‌خوار که به طور معمول نمی‌تواند بر درختان سالم غلبه کند، اکنون به عامل اصلی مرگ‌ومیر سریع سوزنی‌برگ‌های چیتگر تبدیل شده است.[3]

این آفت با نفوذ به زیر پوست تنه درختان ضعیف‌شده، آوندهای آبکش را قطع کرده و فرآیند خشکیدگی را تسریع می‌کند. گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که این حشره نه تنها چیتگر، بلکه بخش‌هایی از پارک‌های جنگلی مجاور را نیز درگیر کرده، اما وسعت آسیب در غرب تهران بی‌سابقه است.[3]

برای مقابله با گسترش این آفت، سازمان منابع طبیعی و شهرداری تهران طرحی موسوم به «چکش» را به اجرا گذاشته‌اند. در این طرح، درختانی که کاملاً خشک شده و به کانون تکثیر آفت تبدیل شده‌اند، شناسایی، شماره‌گذاری و پس از اخذ مجوزهای قضایی قطع می‌شوند تا از سرایت بیماری جلوگیری شود.[3]

اختلاف در آمارهای رسمی

با وجود تایید اصل بحران، نهادهای متولی در خصوص ابعاد دقیق خسارت در گذشته اختلاف نظرهایی داشته‌اند. در حالی که برخی گزارش‌ها شمار درختان خشکیده یا در حال خشک شدن را حدود هشت هزار اصله برآورد کرده بودند، آمارهای جدیدتر نشان‌دهنده گستردگی بسیار بیشتر این فاجعه در سطح پارک است.[2][3]

محمد درویش، پژوهشگر و فعال محیط زیست، معتقد است که تقلیل دادن این فاجعه به خشکسالی، نادیده گرفتن سوءمدیریت‌های گذشته است. او تاکید می‌کند که قطع حق‌آبه تاریخی چیتگر و عدم تخصیص پساب‌های تصفیه‌شده برای آبیاری این عرصه، عامل اصلی ضعف فیزیولوژیک درختان بوده است.[1]

به گفته این فعال محیط زیست، در حالی که سالانه حجم عظیمی از فاضلاب تصفیه‌شده در تهران تولید می‌شود، عدم ایجاد زیرساخت‌های انتقال آب برای تغذیه این ریه تنفسی، توجیه‌پذیر نیست. مسیرهایی که برای آبیاری این درختان در نظر گرفته شده بود، طی چند سال گذشته لایروبی و مرمت نشده‌اند.[1]

پیامدهای از دست رفتن فیلتر غرب

نابودی چیتگر تنها از بین رفتن یک فضای سبز شهری نیست؛ این بوستان نقش یک سپر دفاعی در برابر بادهای غربی تهران را ایفا می‌کند. درختان این منطقه با فیلتر کردن ذرات معلق و تولید اکسیژن، تاثیر مستقیمی بر کیفیت هوای پایتخت دارند و حذف آن‌ها آلودگی را تشدید می‌کند.[2]

علاوه بر تصفیه هوا، پوشش گیاهی متراکم چیتگر در تعدیل پدیده «جزیره گرمایی» تهران نقش حیاتی داشته است. با حذف این سایه‌بان طبیعی، پیش‌بینی می‌شود که دمای خردِ اقلیم در مناطق غربی پایتخت افزایش یابد و مصرف انرژی برای سرمایش ساختمان‌های اطراف به شدت بالا برود.[1][2]

از سوی دیگر، تغییر کاربری‌های احتمالی و فشار برای توسعه ساخت‌وساز در اراضی آزادشده، نگرانی‌های جدیدی را ایجاد کرده است. اگرچه مقامات شهری هرگونه برنامه برای تغییر کاربری این اراضی را رد کرده‌اند، اما تجربه گذشته در کلان‌شهرها نشان داده که فضاهای سبز تخریب‌شده به ندرت با همان کاربری قبلی احیا می‌شوند.[2][3]

مسیر طولانی احیای اکولوژیک

متخصصان جنگل‌داری شهری هشدار می‌دهند که جایگزینی درختان از دست رفته فرآیندی پیچیده و زمان‌بر است. نقی شعبانیان تاکید می‌کند که احیای این عرصه با توجه به شرایط فعلی خاک و اقلیم، دست‌کم به یک دهه زمان و برنامه‌ریزی علمی نیاز دارد و نمی‌توان آن را یک‌شبه جبران کرد.

سیاست جدید سازمان بوستان‌ها، عبور از الگوی تک‌محصولی و حرکت به سمت کاشت گونه‌های پهن‌برگِ بومی و مقاوم به کم‌آبی است. این رویکرد می‌تواند تاب‌آوری اکوسیستم جدید را در برابر تغییرات اقلیمی و هجوم آفات در دهه‌های آینده تضمین کند و از تکرار فاجعه کنونی جلوگیری نماید.[3]

با این حال، موفقیت هرگونه طرح احیا در گرو تامین حق‌آبه پایدار است. بدون تخصیص سهمیه مشخص از تصفیه‌خانه‌های محلی و اصلاح سیستم آبیاری، کاشت نهال‌های جدید تنها تکرار چرخه معیوب گذشته خواهد بود و سرمایه‌های عمومی را بار دیگر به هدر خواهد داد.[1]

توسعه بی‌رویه برج‌سازی در منطقه ۲۲ طی دو دهه گذشته، نه تنها جریان بادهای غربی را مسدود کرده، بلکه با ایجاد سطوح وسیع نفوذناپذیر، تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی را مختل ساخته است. این تغییرات فیزیکی، اکوسیستم شکننده چیتگر را در یک محاصره بتنی قرار داده است.[2]

کارشناسان محیط زیست پیشنهاد می‌کنند که برای نجات ۳۱ درصد باقیمانده از درختان این پارک، باید یک طرح اضطراری تامین آب از طریق بازچرخانی آب‌های خاکستری مجتمع‌های مسکونی اطراف به سرعت اجرایی شود. این راهکار می‌تواند بخشی از کسری آب مورد نیاز را در کوتاه‌مدت جبران کند.[1]

در نهایت، سرنوشت پارک جنگلی چیتگر آزمونی حیاتی برای سیاست‌گذاری‌های شهری در ایران است. اینکه آیا مدیریت شهری می‌تواند با تغییر رویکرد از توسعه سازه‌ای به حفظ زیرساخت‌های اکولوژیک، این میراث طبیعی را برای نسل‌های آینده حفظ کند، پرسشی است که پاسخ آن در اقدامات ماه‌های آینده مشخص خواهد شد.[1][2]