هشدار پروفسور زارع: کاهش توده آب دریای خزر بار ساختاری گسل‌های البرز را تغییر داده است

در آستانه آغاز سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶، پروفسور مهدی زارع، استادتمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی، نسبت به پیامدهای پنهان و خطرناک تغییرات اقلیمی بر ساختار زمین‌شناختی ایران هشدار داد. او در ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که کاهش چشمگیر توده آب دریای خزر (کاسپین) تنها یک بحران زیست‌محیطی نیست، بلکه میدان تنش منطقه‌ای را در سراسر شمال ایران دستخوش تغییر کرده است.[1]

بر اساس این تحلیل علمی، دریای خزر میلیاردها تن فشار هیدرواستاتیک بر حوضه جنوبی خود وارد می‌کند. با افت سطح آب این دریاچه عظیم، بار ساختاری وارد بر سیستم گسلی کاسپین دگرگون شده است. زارع در این باره می‌گوید: «این تغییر، بار ساختاری وارد بر سیستم گسلی کاسپین را دگرگون کرده و به‌طور بالقوه روند فعالیت گسل‌های فشاری بزرگ مرزی را تسریع می‌کند.» این مسئله به ویژه برای استان‌های شمالی با تراکم جمعیتی بالا و دامنه‌های شمالی کوه‌های البرز نگران‌کننده است.[1]

این پدیده تنها مختص به شمال کشور نیست. زارع با اشاره به خشک شدن دریاچه ارومیه و برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی در اطراف تهران، تاکید کرد که فرونشست سریع زمین در مناطقی مانند ملارد و ورامین نیز تنش‌های مکانیکی وارد بر گسل‌های زمین‌ساختی را تغییر داده است. در دشت ورامین که سالانه بیش از ۳۱ سانتی‌متر فرونشست دارد، تراکم نامتوازن خاک، تنش خمشی عظیمی را بر بخش‌های بالایی خطوط گسل وارد می‌سازد که می‌تواند زمین را برای وقوع زلزله‌هایی ویرانگر آماده کند.[1]

از منظر اقلیمی، ایران اکنون از مرحله بحران عبور کرده است. زارع تصریح کرد: «ایران از بحران خشکی عبور کرده و وارد دوره ناپایداری شدید اقلیمی و نوسانات حدی شده است.» با فعال شدن فاز ال‌نینو در اقیانوس آرام، پیش‌بینی می‌شود که پاییز و زمستان ۱۴۰۵ با بارش‌های نرمال یا حتی بالاتر از نرمال در حوضه زاگرس و غرب کشور همراه باشد.[1]

با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که این بارش‌های مقطعی نمی‌توانند مشکل اصلی را حل کنند. خشکسالی هیدرولوژیکی و کسری انباشته‌شده آبخوان‌ها طی چند دهه گذشته به حدی است که یک یا چند سال مرطوب توان جبران آن را ندارد. در حال حاضر، نزدیک به ۵۲ درصد از ظرفیت سدهای کشور خالی است و ذخایر سدهای تامین‌کننده آب کلان‌شهرها در وضعیت هشدار قرار دارند.[1]

روزنامه شرق نیز در گزارشی به تاریخ ۲۲ شهریور به بررسی پیامدهای اقلیمی شهریورماه پرداخت و تاکید کرد که تبدیل مناظر طبیعی به محیط‌های ساخته‌شده در استان‌های گلستان، گیلان و مازندران، ریخت زمین را به شدت تغییر داده است. این تغییرات، در کنار کاهش رطوبت خاک در پایان فصل خشک تابستان، مناطق شمالی را در برابر حوادث طبیعی آسیب‌پذیرتر کرده است.[2]

همچنین، بررسی سیلاب‌های مخرب ۱۶ و ۱۷ شهریور در شهرهای شمالی نشان می‌دهد که این حوادث تنها نتیجه مستقیم پدیده «سوپر ال‌نینو» نبوده‌اند. روزنامه تعادل در تحلیلی اشاره کرد که این رخدادها حاصل برهم‌کنش رویدادهای جوی با تغییر اقلیم و آسیب‌پذیری‌های ناشی از دخالت گسترده انسان در طبیعت هستند.[3]

پیوند میان هیدرولوژی و لرزه‌خیزی نشان می‌دهد که مدیریت منابع آب دیگر تنها یک مسئله محیط‌زیستی یا اقتصادی نیست، بلکه مستقیماً با ایمنی ساختاری فلات ایران و خطر وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ گره خورده است. تا زمانی که روند تخلیه آبخوان‌ها و کاهش سطح آب‌های سطحی متوقف نشود، گسل‌های ایران تحت فشارهای مضاعف و غیرطبیعی باقی خواهند ماند.[1][2]