تهران ۴۰ درصد کم‌بارش است؛ بارش پاییزی هم خشکسالی چندساله را جبران نمی‌کند

استان تهران در حالی به روزهای پایانی سال آبی جاری نزدیک می‌شود که داده‌های ثبت‌شده در ایستگاه‌های هواشناسی از یک کسری عمیق و نگران‌کننده حکایت دارند. بر اساس گزارش‌های رسمی، این استان با کسری ۴۰ درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت مواجه است؛ عددی که به وضوح نشان می‌دهد تنها ۶۰ درصد از آب مورد نیاز سالانه این کلان‌شهر و مناطق اطراف آن از طریق نزولات جوی تامین شده است. این آمار، تهران را در زمره یکی از آسیب‌پذیرترین مناطق فلات مرکزی ایران قرار داده و زنگ خطر را برای تامین آب شرب جمعیتی بالغ بر ۱۴ میلیون نفر به صدا درآورده است. در شرایطی که سدهای پنج‌گانه تامین‌کننده آب پایتخت شامل امیرکبیر، لتیان، لار، طالقان و ماملو با افت محسوس ذخایر روبرو هستند، این میزان از کم‌بارشی به معنای فشار مضاعف بر زیرساخت‌های آبی و کاهش توان مانور مدیران در فصول گرم سال است.[1]

این کمبود بارش یک اتفاق مقطعی و محدود به سال جاری نیست، بلکه حلقه‌ای از یک زنجیره طولانی‌تر تغییرات اقلیمی در منطقه محسوب می‌شود. احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، با اشاره به تداوم این وضعیت بحرانی می‌گوید: «استان‌های سمنان، اصفهان، یزد، قم، مرکزی و قزوین از جمله مناطقی هستند که به‌شدت در معرض خشکسالی قرار دارند و تقریباً ششمین سال پیاپی است که این مناطق دچار خشکسالی هستند.» این تداوم شش‌ساله، تاب‌آوری اکولوژیک منطقه را به شدت کاهش داده و باعث خشک شدن بسیاری از چشمه‌ها، قنوات و رودخانه‌های فصلی شده است. ورود به ششمین سال خشکسالی به این معناست که طبیعت فرصت بازیابی خود را از دست داده و رطوبت عمقی خاک به پایین‌ترین سطح ممکن رسیده است، موضوعی که خود به تشدید پدیده گرد و غبار در فصول خشک دامن می‌زند.[1]

نگاهی دقیق‌تر به آمار سال گذشته، عمق این بحران هیدرولوژیک را روشن‌تر می‌کند. در سال آبی قبل نیز تنها حدود ۵۰ درصد از بارش مورد انتظار استان تهران محقق شد و نیمی دیگر از نیاز آبی منطقه بی‌پاسخ ماند. ترکیب آماری این دو سال نشان می‌دهد که پایتخت در مجموع ۹۰ درصد از بارش یک سال کامل را از دست داده است. به عبارت دیگر، طی ۲۴ ماه گذشته، تهران تنها به اندازه کمی بیشتر از یک سال نرمال، بارندگی دریافت کرده است. این کسری انباشته، مستقیماً بر حجم روان‌آب‌ها تاثیر گذاشته و ورودی آب به مخازن سدها را به حداقل رسانده است. زمانی که بارش‌ها برای دو سال متوالی به نصف کاهش می‌یابد، پوشش گیاهی منطقه از بین می‌رود و ضریب نفوذپذیری خاک کاهش می‌یابد؛ در نتیجه، حتی بارش‌های رگباری نیز به جای نفوذ در زمین، به سیلاب‌های مخرب تبدیل می‌شوند.[1]

با نزدیک شدن به فصل پاییز و تغییر الگوهای جوی، امیدها برای جبران این کسری افزایش یافته بود، اما پیش‌بینی‌های هواشناسی تصویر متفاوتی و تا حدودی محتاطانه ارائه می‌دهند. بررسی خروجی مدل‌های عددی و نقشه‌های پیش‌بینی فصلی نشان می‌دهد که اگرچه موج‌های بارشی از اواخر شهریور و اوایل مهرماه وارد کشور می‌شوند، اما تمرکز آن‌ها بیشتر بر مناطق شمال‌غرب و سواحل شمالی دریای خزر خواهد بود. این سامانه‌های بارشی که عمدتا از عرض‌های بالاتر سرچشمه می‌گیرند، توان کافی برای نفوذ عمیق به فلات مرکزی و شکستن سد پرفشار حاکم بر این مناطق را ندارند. بنابراین، انتظار می‌رود که تهران و استان‌های همجوار آن در هفته‌های ابتدایی پاییز همچنان با آسمانی صاف تا نیمه‌ابری و بارش‌هایی پراکنده و غیرموثر مواجه باشند که تاثیری در بیلان آبی منطقه نخواهد داشت.[2]

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی در تشریح دقیق‌تر این الگوهای پاییزی تصریح می‌کند: «در هفته سوم، که در واقع مصادف با اواخر شهریور و اوایل مهرماه است، انتظار داریم شمال‌غرب کشور و سواحل شمالی بارندگی‌هایی داشته باشند، اما هنوز مدل‌ها نشان نمی‌دهند که در پهنه داخلی کشور بارش قابل‌توجهی رخ دهد.» بر اساس این تحلیل‌ها، بارش‌های سیستماتیک و فراگیر در غرب کشور نیز احتمالا با تاخیر و از هفته سوم تا چهارم مهرماه آغاز خواهد شد. این تاخیر در شروع بارش‌های موثر پاییزی، به معنای طولانی‌تر شدن دوره برداشت از مخازن سدها و افزایش تبخیر سطحی به دلیل تداوم روزهای آفتابی است که مدیریت توزیع آب را در ماه مهر با چالش‌های جدی‌تری مواجه خواهد کرد.[2]

حتی در صورت تحقق بارش‌های پاییزی و نرمال شدن شرایط جوی در ماه‌های آینده، ساختار هیدرولوژیک تهران به این زودی‌ها ترمیم نخواهد شد. تحلیلگران تحریریه فکتلن تاکید دارند که پیامد اصلی و پنهان این دوره طولانی خشکسالی، اتکای بیش از حد و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی بوده است. با افت شدید سطح سفره‌های آب زیرزمینی و فرونشست دشت‌های اطراف تهران، ساختار متخلخل خاک از بین رفته و ظرفیت ذخیره‌سازی طبیعی زمین کاهش یافته است. در چنین شرایطی، بارندگی‌های فصلی تنها می‌توانند رطوبت سطحی خاک را تامین کنند و قادر به تغذیه سریع این مخازن استراتژیک نیستند. جبران افت چند متری سطح آب‌های زیرزمینی نیازمند سال‌ها ترسالی مداوم و کاهش چشمگیر پمپاژ از چاه‌های عمیق است.[1][3]

در نقطه مقابل وضعیت بحرانی فلات مرکزی، مناطق غربی زاگرس و استان‌هایی مانند ایلام، کرمانشاه و کردستان امسال شرایط بارشی به مراتب بهتری را تجربه کردند. این بارش‌های فراتر از نرمال که ناشی از ورود متناوب سامانه‌های مدیترانه‌ای بود، حتی توانست به احیای نسبی دریاچه ارومیه در شمال‌غرب کشور کمک کرده و تراز آب این دریاچه را بهبود بخشد. با این حال، توپوگرافی خاص ایران و وجود رشته‌کوه‌های مرتفع زاگرس باعث شد تا این رطوبت نتواند به طور موثر به مناطق مرکزی و شرقی نفوذ کند. این تضاد اقلیمی نشان می‌دهد که توزیع مکانی بارش در ایران به شدت نامتوازن شده و در حالی که یک حوضه آبریز با ترسالی نسبی مواجه است، حوضه مجاور آن درگیر خشکسالی شدید و تنش آبی است.[1]

با توجه به روند جهانی تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین که میزان تبخیر را به شدت افزایش داده و نیاز آبی محیط زیست و کشاورزی را تشدید می‌کند، برنامه‌ریزی‌های کلان شهری در تهران باید بر اساس واقعیتِ کم‌آبی مزمن تنظیم شود. عبور از این شرایط شکننده نیازمند تغییر نگاه بنیادین از انتظار برای سال‌های پربارش استثنایی، به سمت سازگاری فعال با اقلیم خشک است. توسعه زیرساخت‌های بازچرخانی آب، تصفیه پساب‌های شهری برای مصارف صنعتی، اصلاح الگوی کشت در اراضی کشاورزی جنوب تهران و کاهش هدررفت در شبکه‌های فرسوده توزیع، دیگر نه یک انتخاب، بلکه تنها مسیر پیش رو برای تضمین امنیت آبی پایتخت در دهه‌های آینده محسوب می‌شود.[2][3]