موفقیت چشمگیر واکسن شخصی‌سازی‌شده ام‌آران‌ای در پیشگیری از بازگشت سرطان پوست

در روز پنجشنبه، ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶، انتشار داده‌های کامل از یک کارآزمایی بالینی فاز سوم نشان داد که نخستین واکسن شخصی‌سازی‌شده سرطان مبتنی بر فناوری ام‌آران‌ای (mRNA)، خطر بازگشت مرگبارترین نوع سرطان پوست را به شدت کاهش می‌دهد. این نتایج که پیش از ارائه رسمی در کنگره انجمن انکولوژی پزشکی اروپا منتشر شد، موجی از امیدواری را در جامعه پزشکی ایجاد کرد.[1]

بر اساس این داده‌ها، بیمارانی که واکسن آزمایشی شرکت‌های مدرنا و مرک را همراه با داروی ایمونوتراپی «کیترودا» دریافت کرده بودند، ۴۲ درصد کمتر از بیمارانی که تنها با کیترودا درمان شده بودند، در معرض خطر بازگشت سرطان یا مرگ قرار داشتند. این کارآزمایی بر روی بیمارانی انجام شد که تومورهای ملانومای پرخطر در مراحل پیشرفته را با جراحی خارج کرده بودند.[2][3]

دکتر مایکل پوستو، رئیس بخش ملانوما در مرکز سرطان مموریال اسلون کترینگ، درباره این نتایج می‌گوید: «این واکسن جدید چیزی است که ما پیش از این هرگز از نظر میزان اثربخشی و نحوه عملکرد مشابه آن را ندیده بودیم.» او تاکید می‌کند که این روش یک مسیر کاملا جدید را برای درمان بیماری‌های بدخیم باز می‌کند.[2]

این واکسن که در حال حاضر با نام تحقیقاتی «اینتیسمران اتوژن» یا V940 شناخته می‌شود، یک واکسن پیشگیرانه مانند واکسن‌های معمول عفونی نیست. این درمان به طور خاص برای افرادی طراحی شده است که قبلا به سرطان مبتلا شده‌اند و هدف آن جلوگیری از عود مجدد بیماری پس از برداشتن تومور اولیه است.[3][5]

فناوری شخصی‌سازی‌شده

روند ساخت این واکسن با نمونه‌برداری از تومور خارج‌شده بیمار آغاز می‌شود. دانشمندان توالی ژنتیکی تومور را بررسی می‌کنند تا جهش‌های منحصر‌به‌فرد آن سرطان خاص را شناسایی کنند. سپس یک ام‌آران‌ای مصنوعی ساخته می‌شود که حاوی دستورالعمل‌هایی برای تولید حداکثر ۳۴ نشانگر توموری مختص همان بیمار است.[3][4]

هنگامی که این واکسن به بیمار تزریق می‌شود، سیستم ایمنی بدن او این نشانگرها را به عنوان عوامل مهاجم شناسایی می‌کند. این فرآیند به سلول‌های ایمنی آموزش می‌دهد تا هر سلول سرطانی باقی‌مانده‌ای را که دارای این جهش‌های خاص است، در سراسر بدن ردیابی و نابود کنند.[5][6]

داروی کیترودا که به صورت همزمان تجویز می‌شود، نقش مکمل را ایفا می‌کند. کیترودا یک مهارکننده ایست بازرسی ایمنی است که ترمزهای طبیعی سیستم ایمنی را آزاد می‌کند و به سلول‌های دفاعی اجازه می‌دهد تا با قدرت بیشتری به تومورها حمله کنند. ترکیب این دو روش، یک حمله همه‌جانبه را علیه سرطان ترتیب می‌دهد.[1][4]

ملانوما یکی از تهاجمی‌ترین انواع سرطان است. بر اساس برآوردهای موسسه ملی سرطان، تنها در سال ۲۰۲۶ بیش از ۱۱۲ هزار مورد جدید ملانوما در ایالات متحده تشخیص داده می‌شود و انتظار می‌رود بیش از ۸۵۰۰ نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست بدهند.[3]

نتایج بالینی و ایمنی

خطر بازگشت ملانوما حتی پس از جراحی‌های موفقیت‌آمیز بسیار بالاست و بیشتر این عودها در دو سال نخست پس از عمل رخ می‌دهند. در بسیاری از موارد، سرطان به شکل متاستاز در اندام‌های حیاتی مانند ریه، کبد و مغز ظاهر می‌شود که درمان آن را به شدت دشوار و پیچیده می‌کند.[3]

داده‌های کارآزمایی فاز سوم که با نام INTerpath-001 شناخته می‌شود، نشان داد که واکسن اینتیسمران علاوه بر کاهش ۴۲ درصدی خطر بازگشت کلی، خطر گسترش سرطان به سایر نقاط بدن یا مرگ را نیز تا ۳۸ درصد کاهش داده است. این یک شاخص حیاتی برای بهبود کیفیت زندگی بیماران محسوب می‌شود.[1]

کارن نودسن، مدیرعامل موسسه پارکر برای تحقیقات ایمونوتراپی سرطان، این نتایج را «فوق‌العاده مثبت» توصیف کرد. او اشاره کرد که این داده‌ها شواهد محکم دیگری از یک مطالعه بالینی خوش‌ساخت و معنادار است که می‌تواند قلمرو کاملا جدیدی را برای سازمان غذا و داروی آمریکا تعریف کند.

از نظر ایمنی، عوارض جانبی گزارش‌شده در گروه دریافت‌کننده واکسن با مطالعات قبلی مطابقت داشت. شایع‌ترین عوارض شامل خستگی، لرز و درد در محل تزریق بود. حدود ۷ درصد از بیماران دریافت‌کننده ترکیب واکسن و کیترودا به دلیل عوارض جانبی درمان را متوقف کردند، در حالی که این رقم در گروه دیگر ۵ درصد بود.[1]

دکتر جنیس مهنرت، مدیر بخش انکولوژی ملانوما در سلامت دانشگاه نیویورک لانگون، معتقد است که این سطح از عوارض جانبی برای بیمارانی که شانس طول عمر بیشتری پیدا می‌کنند، کاملا قابل پذیرش است. او تاکید می‌کند که بیماران زیادی حاضرند برای جلوگیری از بازگشت سرطان، این عوارض موقت را تحمل کنند.[1]

چشم‌انداز آینده درمان

استفان بانسل، مدیرعامل شرکت مدرنا، در بیانیه‌ای اعلام کرد که این نتایج، باور آن‌ها را مبنی بر اینکه فناوری ام‌آران‌ای پتانسیل تغییر بنیادین در نحوه درمان سرطان را دارد، تقویت می‌کند. شرکت‌های مدرنا و مرک اکنون در حال آماده‌سازی مستندات برای ارائه به نهادهای نظارتی جهت دریافت تاییدیه نهایی هستند.[3]

موفقیت در درمان ملانوما تنها آغاز راه است. پژوهشگران در حال حاضر کارآزمایی‌های بالینی متعددی را برای بررسی اثربخشی این واکسن شخصی‌سازی‌شده در سایر انواع سرطان آغاز کرده‌اند. فاز دوم و سوم مطالعات برای سرطان‌های ریه سلول غیرکوچک، سرطان کلیه و سرطان مثانه هم‌اکنون در جریان است.[2][6]

با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که موفقیت در ملانوما لزوما به معنای اثربخشی قطعی در همه تومورها نیست. به عنوان مثال، یک کارآزمایی اخیر روی واکسن ام‌آران‌ای شرکت بیوان‌تک برای سرطان سر و گردن نتوانست به اهداف اولیه خود دست یابد، که نشان می‌دهد رفتار بیولوژیکی هر نوع سرطان متفاوت است.[1]

در نهایت، اگر سازمان غذا و داروی آمریکا این درمان را تایید کند، انکولوژیست‌ها به ابزاری قدرتمند دست خواهند یافت که بر اساس نقشه ژنتیکی دقیق تومور هر بیمار ساخته می‌شود. این پیشرفت می‌تواند پارادایم درمان سرطان را از رویکردهای عمومی به سمت درمان‌های کاملا اختصاصی و هدفمند تغییر دهد.[2][4]

داده‌های مربوط به بقای کلی بیماران هنوز در این کارآزمایی به بلوغ کامل نرسیده است، زیرا ارزیابی این شاخص به زمان پیگیری طولانی‌تری نیاز دارد. با این حال، محققان شرکت‌های مدرنا و مرک اعلام کرده‌اند که یک «روند مطلوب» در افزایش طول عمر بیمارانی که ترکیب واکسن و دارو را دریافت کرده‌اند، مشاهده شده است.[3]

تحلیلگران بازار دارویی پیش‌بینی می‌کنند که در صورت تایید نهایی، این واکسن می‌تواند سالانه میلیاردها دلار فروش داشته باشد. با این وجود، فرآیند پیچیده تولید که نیازمند توالی‌یابی ژنتیکی تومور هر بیمار و ساخت واکسن اختصاصی در مدت زمان کوتاه است، چالش‌های لجستیکی قابل‌توجهی را برای سیستم‌های بهداشت و درمان ایجاد خواهد کرد.[1][6]

پروفسور جورجینا لانگ، پژوهشگر ارشد این مطالعه از موسسه ملانومای استرالیا، تاکید می‌کند که دهه‌هاست درمان سرطان بر اساس محل شکل‌گیری تومور در بدن تعریف می‌شود. اما یافته‌های اخیر نشان می‌دهد که آینده متعلق به رویکردهای فردی است که درمان را با امضای ژنتیکی منحصر‌به‌فرد تومور هر بیمار تنظیم می‌کنند.[4]