ثبت تصاویر کم‌نظیر از دو توله خرس سیاه آسیایی در پناهگاه حیات‌وحش زریاب کرمان

بقاء و زادآوری خرس سیاه آسیایی در جنوب شرقی ایران به یک شرط حیاتی و شکننده وابسته است: وجود کریدورهای کوهستانی امن که این گونه بتواند بدون برخورد با سکونتگاه‌های انسانی در آن‌ها تغذیه کند. زمانی که این حریم حفظ شود، جمعیت این گونه چتر رو به ترمیم می‌رود و در صورت نقض آن، تعارضات مرگباری رخ می‌دهد.

در روز چهارشنبه ۱۵ مهر ۱۴۰۵ (۷ اکتبر ۲۰۲۶)، محیط‌بانان موفق شدند ویدیویی کم‌نظیر از دو توله خرس سیاه آسیایی را در تاریکی شب ثبت کنند. این توله‌ها در حال دویدن در یکی از جاده‌های خاکی داخل پناهگاه حیات‌وحش زریاب در استان کرمان بودند و سلامت ظاهری آن‌ها نشان‌دهنده پویایی اکوسیستم در این منطقه است.

سازمان حفاظت محیط زیست ایران در روز یکشنبه ۱۸ مهرماه، این تصاویر را به صورت رسمی منتشر کرد. پناهگاه حیات‌وحش زریاب، واقع در ارتفاعات میان شهرستان‌های جیرفت و بم، یکی از مهم‌ترین و امن‌ترین زیستگاه‌های باقی‌مانده برای این زیرگونه است که در زبان محلی به آن «خرس بلوچی» یا «مم» می‌گویند.

اهمیت این مشاهده در آن است که حضور توله‌ها، موفقیت در فرآیند جفت‌گیری و زادآوری را تأیید می‌کند. به گفته کارشناسان محیط زیست، ثبت چنین تصاویری اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت منابع غذایی زیستگاه، مسیرهای تردد شبانه و روند تولیدمثل این گونه در معرض خطر انقراض در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.[1]

مدیریت تعارضات و تجهیز ناوگان حفاظتی

این خبر امیدوارکننده در حالی منتشر می‌شود که زیستگاه‌های جنوب شرقی ایران در ماه‌های اخیر شاهد تعارضات تلخ و خونینی میان انسان و حیات‌وحش بوده‌اند. خشکسالی‌های متوالی، کاهش منابع آبی و از بین رفتن طعمه‌های طبیعی، خرس‌ها را برای یافتن غذا به سمت باغ‌ها و روستاهای حاشیه مناطق حفاظت‌شده کشانده است.[2]

تنها دو هفته پیش از ثبت این تصاویر، در تاریخ چهارم مهرماه، حمله یک قلاده خرس سیاه به یک نوجوان ۱۴ ساله به نام «امیررضا سمندری» در منطقه کوهستانی بحرآسمان جیرفت منجر به جان‌باختن او شد. پیش از آن نیز در استان هرمزگان، سه قلاده خرس سیاه توسط جوامع محلی کشته شده بودند.[3]

در واکنش به این بحران فزاینده، اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمان طرحی جامع را برای بازبخشی‌سازی زیستگاه‌ها و کاهش تعارضات آغاز کرد. ساسان کفایی، مدیرکل محیط زیست کرمان، در روز ۱۳ مهرماه اعلام کرد که این پروژه با رویکردی علمی و با هدف محافظت همزمان از جان انسان‌ها و بقای این گونه ارزشمند اجرا می‌شود.[1]

برای تضمین اجرای این طرح، ناوگان عملیاتی و حفاظتی استان به شکل بی‌سابقه‌ای تقویت شده است. به گفته کفایی، ۲۲ دستگاه خودروی عملیاتی صفر کیلومتر با مشارکت سازمان مرکزی و ظرفیت‌های استانی به ناوگان محیط‌زیست کرمان اضافه شده تا سرعت واکنش محیط‌بانان به گزارش‌های حضور خرس در نزدیکی روستاها افزایش یابد.[1]

نقش خشکسالی در تغییر رفتار حیات‌وحش

مرتضی آریانژاد، مدیر مؤسسه حامیان حیات‌وحش هرموز، ریشه اصلی این تعارضات را در تخریب زیستگاه‌ها می‌داند. او معتقد است که توسعه ناپایدار کشاورزی، احداث جاده‌های جدید و فعالیت‌های معدنی در جنوب کرمان، پناهگاه‌های طبیعی خرس سیاه را تکه‌تکه کرده و آن‌ها را به سمت منابع غذایی انسانی سوق داده است.[3]

کارشناسان تأکید دارند که خرس سیاه ذاتاً حیوانی مهاجم نیست و حملات آن معمولاً یک واکنش دفاعی در برابر احساس خطر است. رحیمی‌نژاد، از فعالان محیط زیست، توضیح می‌دهد که در فصل رسیدن میوه‌ها، تقابل انسان و خرس در باغ‌ها به اوج می‌رسد و کمبود آگاهی در نحوه مواجهه با این حیوان، به تولید ترس کاذب دامن می‌زند.[2]

برای حل این معضل، مستحکم‌سازی آغل دامداران و آموزش جوامع محلی به عنوان راهکارهای کوتاه‌مدت پیشنهاد شده است. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون احیای منابع غذایی طبیعی در داخل مناطقی مانند زریاب و بحرآسمان، جلوگیری از خروج خرس‌ها از مناطق حفاظت‌شده تقریباً غیرممکن خواهد بود.[3]

اهمیت گونه چتر در اکوسیستم جنوب شرق

خرس سیاه آسیایی به عنوان یک «گونه چتر» در اکوسیستم‌های کوهستانی کرمان و سیستان و بلوچستان عمل می‌کند. این بدان معناست که حفاظت از قلمرو وسیع این حیوان، به طور غیرمستقیم بقای ده‌ها گونه گیاهی و جانوری دیگر را که در همان جغرافیای مشترک زیست می‌کنند، تضمین خواهد کرد.

حضور موفق این گونه نشان‌دهنده سلامت هرم غذایی در پناهگاه حیات‌وحش زریاب است. خرس‌های سیاه با تغذیه از میوه‌های وحشی و دفع دانه‌های آن‌ها در فواصل دور، نقش بسیار مهمی در جنگل‌کاری طبیعی و پراکنش بذر گیاهان بومی در ارتفاعات صعب‌العبور ایفا می‌کنند.

ثبت تصاویر دو توله خرس در زریاب، اثبات می‌کند که در صورت تأمین امنیت و جلوگیری از چرای بی‌رویه دام در هسته مرکزی مناطق حفاظت‌شده، این گونه توانایی ترمیم جمعیت خود را دارد. اکنون چالش اصلی پیش روی سازمان محیط زیست، حفظ این حریم امن با فرا رسیدن فصل سرما و کاهش مجدد منابع غذایی است.

در نهایت، موفقیت بلندمدت این طرح‌ها نیازمند تغییر رویکرد از مدیریت صرفاً دولتی به سمت مدل‌های مشارکتی است. تا زمانی که جوامع محلی منافع خود را در حفظ حیات‌وحش نبینند و خسارات وارده به محصولات کشاورزی آن‌ها جبران نشود، تعارضات حاشیه‌ای همچنان به عنوان بزرگترین تهدید برای توله‌های تازه متولد شده در زریاب باقی خواهد ماند.