تغییر موضع تهران؛ اعلام رضایت ایران از کریدور ترانزیتی ارمنستان به جمهوری آذربایجان

پس از ماه‌ها تنش دیپلماتیک و ابراز نگرانی‌های علنی، تهران سرانجام با احداث مسیر ترانزیتی جدید میان جمهوری آذربایجان و نخجوان از طریق خاک ارمنستان موافقت کرد. آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان، در روز هشتم اکتبر ۲۰۲۶ در پارلمان این کشور به طور رسمی اعلام کرد که ایران اکنون از کل این فرآیند ترانزیتی رضایت کامل دارد.[1]

این تغییر موضع قابل‌توجه پس از سفر دو روزه میرزویان به تهران در پنجم اکتبر و دیدار با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، رقم خورد. پیش از این، تهران بارها با صراحت هشدار داده بود که هرگونه تغییر در مرزهای ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی یا حضور نیروهای نظامی خارجی را خط قرمز قطعی خود می‌داند.[1]

مسیر جدید که در اسناد رسمی با عنوان «مسیر صلح و رفاه بین‌المللی» (TRIPP) شناخته می‌شود، با میانجی‌گری ایالات متحده میان ایروان و باکو توافق شده است. این پروژه استراتژیک شامل احداث خطوط راه‌آهن مدرن، جاده‌های ترانزیتی سریع‌السیر، خطوط لوله انرژی و زیرساخت‌های انتقال داده‌های دیجیتال است که شرق و غرب منطقه را به هم متصل می‌کند.[1]

میرزویان در پاسخ به پرسش‌های نمایندگان پارلمان ارمنستان با نقل‌قول مستقیم از مقامات ارشد ایرانی گفت: «ایران از شفافیت کامل ما، آمادگی برای بحث درباره تمام مسائل و همچنین فرصت‌های اقتصادی که این زیرساخت برای خود ایران فراهم می‌کند، رضایت دارد.» این اظهارات نشان‌دهنده پایان یک بن‌بست طولانی‌مدت در دیپلماسی پیچیده منطقه‌ای است.[1]

تغییر رویکرد دیپلماتیک در دولت جدید

موافقت تهران با این کریدور ترانزیتی، بخشی از استراتژی گسترده‌تر دولت مسعود پزشکیان برای تنش‌زدایی و توسعه همکاری‌های اقتصادی با همسایگان ارزیابی می‌شود. این رویکرد عمل‌گرایانه و اقتصادمحور، به تدریج جایگزین سیاست‌های تقابلی پیشین شده است که توسعه زیرساخت‌های منطقه‌ای را عمدتاً به عنوان یک تهدید امنیتی و نظامی تفسیر می‌کرد.[3]

پزشکیان در نهم اکتبر ۲۰۲۶ و در جریان اجلاس سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) در منطقه گردشگری آوازه ترکمنستان، این دیدگاه را به صراحت بیان کرد. او پیشنهاد ایجاد یک چارچوب همکاری جدید با عنوان «سی‌آی‌اس پلاس یک» را مطرح کرد تا سرمایه‌گذاری‌های مشترک در حوزه‌های ترانزیت، انرژی و فناوری با مشارکت ایران تسهیل شود.

رئیس‌جمهور ایران در این اجلاس با تاکید بر اهمیت استراتژیک بنادر جنوبی ایران، به ویژه بندر اقیانوسی چابهار، در خلیج فارس و دریای عمان، اعلام کرد که منافع مشترک کشورهای منطقه در اتصال مسیرهای ترانزیتی است، نه در رقابت با یکدیگر. او همچنین در حاشیه این نشست با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، دیدار و گفتگو کرد.

در همین راستا، ایران و ارمنستان یادداشت تفاهم جدیدی برای گسترش همکاری‌های دوجانبه در زمینه‌های مختلف امضا کردند. مقامات ارشد ارمنستان بارها به تهران اطمینان داده‌اند که روابط استراتژیک با جمهوری اسلامی ایران عمیقاً ارزشمند است و به هیچ‌وجه در نتیجه توافقات جدید ترانزیتی با باکو به خطر نخواهد افتاد.[1]

تضمین حاکمیت ملی و رفع نگرانی‌ها

یکی از موانع اصلی در مسیر تایید این پروژه کلان، نگرانی عمیق تهران از احتمال استقرار نیروهای نظامی یا امنیتی ایالات متحده در نزدیکی مرزهای شمالی ایران بود. سفیر ایران در ارمنستان در ماه سپتامبر تاکید کرده بود که تهران تنها در صورتی با این پروژه مخالفتی ندارد که حاکمیت ملی ارمنستان کاملاً حفظ شود.[1]

دولت ارمنستان با ارائه تضمین‌های کتبی و شفاف‌سازی کامل جزئیات توافق، موفق شد این نگرانی‌های امنیتی را به طور کامل برطرف کند. بر اساس توافقات انجام‌شده، هیچ نیروی نظامی خارجی کنترل این مسیر ترانزیتی را در دست نخواهد داشت و امور گمرکی و امنیت مسیر کاملاً تحت حاکمیت قانونی دولت ارمنستان اداره می‌شود.[1][3]

این تحول دیپلماتیک مثبت در قفقاز در حالی رخ می‌دهد که ایران به طور همزمان در حال مدیریت تنش‌های پیچیده در سایر جبهه‌های منطقه‌ای است. بر اساس گزارش‌ها، تهران و واشنگتن از اواسط سال ۲۰۲۶ مذاکرات گسترده‌ای را برای تمدید آتش‌بس و بازگشایی مسیرهای استراتژیک دریایی آغاز کرده‌اند.[2]

اگرچه وضعیت نهایی یادداشت تفاهم میان ایران و ایالات متحده هنوز با چالش‌هایی روبه‌روست، اما تمایل تهران به مذاکره و یافتن راه‌حل‌های دیپلماتیک در جبهه‌های مختلف، نشان‌دهنده یک چرخش معنادار در سیاست خارجی این کشور است. این رویکرد چندجانبه می‌تواند به ثبات بیشتر در کل منطقه خاورمیانه و اوراسیا کمک کند.[2][3]

چشم‌انداز اقتصادی و اتصال منطقه‌ای

با رفع موانع سیاسی و امنیتی، اکنون تمرکز اصلی بر جنبه‌های اجرایی و اقتصادی این کریدور ترانزیتی قرار گرفته است. هیئت‌های نمایندگی جمهوری آذربایجان و ارمنستان در روزهای اخیر در شهر مرزی گوریس ارمنستان دیدار کردند تا درباره احداث خطوط انتقال برق در چارچوب این پروژه بزرگ منطقه‌ای به طور تخصصی گفتگو کنند.[1]

الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، پیش‌تر در ماه اوت اعلام کرده بود که باکو آمادگی کامل دارد تا تامین برق ارمنستان را آغاز کند. نیکول پاشینیان نیز با تایید این موضوع، اشاره کرد که با توجه به نیازهای فزاینده اقتصادی و توسعه مراکز داده هوش مصنوعی، ارمنستان ممکن است در آینده نزدیک به واردات انرژی نیاز داشته باشد.[1]

برای جمهوری اسلامی ایران، مشارکت فعال در این شبکه درهم‌تنیده اقتصادی می‌تواند به معنای دسترسی بسیار آسان‌تر و ارزان‌تر به بازارهای قفقاز و فدراسیون روسیه باشد. تحلیلگران اقتصادی معتقدند که اتصال شبکه‌های ریلی و جاده‌ای ایران به این کریدور جدید، می‌تواند درآمدهای ترانزیتی قابل‌توجهی برای تهران به همراه داشته باشد و اثرات تحریم‌های اقتصادی را کاهش دهد.[3]

در نهایت، موفقیت کامل این توافق تاریخی به اجرای دقیق و صادقانه تعهدات از سوی تمامی طرف‌های درگیر بستگی دارد. در حالی که دیپلماسی فعال توانسته است یکی از پیچیده‌ترین گره‌های ژئوپلیتیک منطقه را باز کند، پایداری این مسیر ترانزیتی نیازمند سرمایه‌گذاری‌های کلان زیرساختی و حفظ اعتماد متقابل در سال‌های حساس آینده خواهد بود.[3]