توقف تردد در تنگه هرمز توسط ایران در پی تشدید تنش‌های منطقه‌ای بر سر توافق با میانجی‌گری آمریکا

ایران رسماً اقدام به بستن تنگه هرمز کرده است، که این امر حیاتی‌ترین شریان انرژی جهان را در پی تشدید چشمگیر تنش‌ها در خاورمیانه مسدود می‌کند. این محاصره پس از یک سری حملات نظامی اسرائیل در لبنان صورت می‌گیرد، که تهران آن را چالشی مستقیم برای تفاهم‌نامه (MOU) شکننده و تازه منعقد شده با میانجی‌گری ایالات متحده می‌داند.[1][4]

این اقدام بلافاصله شوک‌هایی را به بازارهای جهانی وارد کرد و قیمت نفت برنت ظرف چند ساعت پس از اعلام، از ۱۱۲ دلار در هر بشکه فراتر رفت. تنگه هرمز، آبراه باریکی بین خلیج فارس و دریای عمان، تنها مسیر دریایی از خلیج فارس به اقیانوس آزاد است و آن را به یک گلوگاه حیاتی برای اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.[4][6][7]

برای کاهش سریع وخامت اوضاع، قرار است هیئت‌های آمریکایی و ایرانی این یکشنبه در سوئیس مذاکرات اضطراری برگزار کنند. این مذاکرات پرمخاطره، که بخشی از آن با تسهیل کانال‌های دیپلماتیک پاکستان انجام می‌شود، با هدف نجات چارچوب گسترده‌تر کاهش تنش‌های منطقه‌ای است که اکنون به نظر می‌رسد در حال فروپاشی است.[2][5]

برای درک بحران کنونی، باید به تفاهم‌نامه جنجالی ایران و آمریکا نگاه کرد که زمینه را برای وقایع این هفته فراهم کرد. این توافق، که توسط دولت آمریکا مذاکره شد، برای ایجاد یک خط پایه جدید برای ثبات منطقه‌ای طراحی شده بود، به طوری که در ازای تعهدات ایران برای محدود کردن غنی‌سازی اورانیوم و مهار فعالیت‌های نیابتی، بخشی از تحریم‌ها کاهش یابد.[3][5]

با این حال، این توافق با مخالفت شدید اسرائیل مواجه شده است، که هرگونه سازش با تهران را تهدیدی وجودی می‌داند. مقامات اسرائیلی علناً از دولت آمریکا ابراز ناامیدی عمیق کرده‌اند و احساسات عمومی در اسرائیل بر سر آنچه بسیاری آن را خیانت به منافع امنیتی خود می‌دانند، افزایش یافته است.[3]

یکی از سرمقاله‌های برجسته اسرائیلی خطاب به رئیس‌جمهور آمریکا نوشت: «شما می‌توانستید بزرگترین باشید»، که این جمله نشان‌دهنده سرخوردگی عمیق در میان نخبگان سیاسی این کشور در مورد توافق ایران است. این خشم به اقدام نظامی مستقیم تبدیل شده است، زیرا اسرائیل به دنبال ایجاد بازدارندگی خاص خود در خارج از چارچوب میانجی‌گری شده توسط آمریکا است.[3]

حملات اخیر اسرائیل در لبنان به عنوان یک آزمون عملی برای محدودیت‌های تفاهم‌نامه عمل می‌کند. اسرائیل با هدف قرار دادن مواضع مستحکم حزب‌الله، تضمین‌های امنیتی ضمنی توافق را به چالش می‌کشد و واشنگتن و تهران را مجبور می‌کند تا به واقعیت‌های میدانی پاسخ دهند.[1]

پاسخ ایران – بستن تنگه هرمز – یک تشدید کلاسیک نامتقارن است که برای به حداکثر رساندن فشار بین‌المللی بر اسرائیل و ایالات متحده طراحی شده است. تهران با تهدید عرضه انرژی جهانی، عملاً اقتصاد بین‌المللی را به گروگان می‌گیرد و از واشنگتن می‌خواهد که متحد اصلی خود در خاورمیانه را مهار کند.[4][5][6]

مکانیسم‌های بستن هرمز پیچیده و بسیار بی‌ثبات هستند. در باریک‌ترین نقطه، عرض تنگه تنها ۲۱ مایل است، و خطوط کشتیرانی در هر جهت فقط ۲ مایل عرض دارند. این جغرافیا نسبتاً آسان می‌کند که نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (IRGC) با استفاده از قایق‌های تندرو و سامانه‌های موشکی ساحلی، کشتی‌های تجاری را مورد آزار و اذیت قرار داده، سوار شده یا مسدود کند.[6][7]

مخاطرات اقتصادی سرسام‌آور است. تقریباً ۲۰/۵ میلیون بشکه نفت در روز – حدود ۲۰٪ از مصرف جهانی نفت – از این تنگه عبور می‌کند، همراه با یک چهارم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG). عملاً هیچ گزینه مسیریابی جایگزین قابل قبولی برای حجم عظیم هیدروکربن‌هایی که از خلیج فارس خارج می‌شوند، وجود ندارد.[6][7]

اقتصادهای آسیایی، به ویژه چین، هند، ژاپن و کره جنوبی، بیشترین آسیب‌پذیری را در برابر این اختلال دارند. این کشورها به شدت به نفت خام خاورمیانه متکی هستند و در حال تلاش برای تأمین منابع جایگزین هستند، اگرچه تحلیلگران هشدار می‌دهند که ذخایر استراتژیک نفت جهانی برای پوشش یک بسته شدن طولانی‌مدت کافی نیست.[6][7]

ایالات متحده با یک معضل استراتژیک جدی روبرو است. ناوگان پنجم آمریکا، که مقر آن در بحرین در نزدیکی است، وظیفه تضمین آزادی ناوبری در منطقه را دارد. در حالی که ارتش آمریکا از قدرت آتش کافی برای بازگشایی اجباری تنگه برخوردار است، انجام این کار تقریباً به طور قطع یک جنگ منطقه‌ای تمام‌عیار و مستقیم با ایران را شعله‌ور خواهد کرد.[5][7]

در نتیجه، دولت آمریکا به شدت مسیر دیپلماتیک پیش رو در سوئیس را در اولویت قرار داده است. این مذاکرات مستلزم انجام یک کار تقریباً غیرممکن است: متقاعد کردن ایران به بازگشایی آبراه و در عین حال مدیریت دولتی در اسرائیل که احساس می‌کند کاملاً از اولویت‌های دیپلماتیک واشنگتن رها شده است.[2][5]

نقش پاکستان به عنوان یک میانجی، معماری دیپلماتیک در حال تغییر منطقه را برجسته می‌کند. در حالی که واسطه‌های سنتی اروپایی برای حفظ نفوذ خود در تلاش هستند، قدرت‌های منطقه‌ای به طور فزاینده‌ای برای تسهیل ارتباطات پشت پرده بین واشنگتن و تهران وارد عمل می‌شوند.[2]

با نزدیک شدن به آخر هفته، اقتصاد جهانی در یک وضعیت انتظار متزلزل باقی مانده است. اینکه آیا مذاکرات سوئیس می‌تواند منجر به کاهش سریع تنش شود، یا اینکه بسته شدن تنگه هرمز آغاز یک شوک اقتصادی طولانی‌مدت و ویرانگر است، کاملاً به مانورهای دیپلماتیک ۴۸ ساعت آینده بستگی دارد.[2][7]