گزارش جدید سازمان جهانی هواشناسی: تشدید خشکسالی در خاورمیانه و کاهش ۴۴ درصدی بارش بهاری در ایران

شرط اساسی برای امنیت آبی هر منطقه این است که میزان برداشت از منابع، از میزان تغذیه طبیعی آن‌ها فراتر نرود. بر اساس گزارش جدید سازمان جهانی هواشناسی (WMO) با عنوان «وضعیت منابع آب جهان ۲۰۲۵» که در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، این تعادل در بسیاری از نقاط جهان، به‌ویژه در خاورمیانه، به‌طور بنیادین از بین رفته است. این گزارش نشان می‌دهد که چرخه آب سیاره به‌شدت نامنظم و غیرقابل‌پیش‌بینی شده و میان دو حد افراطی کم‌آبی شدید و سیلاب‌های ویرانگر در نوسان است.[1][2][3]

داده‌های این گزارش تصویر روشنی از تداوم کسری آب در ایران ارائه می‌دهد. بر اساس ارزیابی‌های سازمان جهانی هواشناسی، جمهوری اسلامی ایران در سال گذشته با کمبود شدید منابع آب مواجه بوده است؛ وضعیتی که عامل اصلی آن کاهش ۴۴ درصدی بارندگی‌های بهاره نسبت به میانگین بلندمدت ارزیابی شده است. این کمبود چشمگیر بارش، شرایط خشک را تا اوایل فصل بارندگی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ امتداد داد و فشار مضاعفی بر مخازن سدها و سفره‌های آب زیرزمینی وارد کرد.[3]

وضعیت ایران بخشی از یک بحران گسترده‌تر منطقه‌ای است. خاورمیانه در طول سال ۲۰۲۵ شرایط خشک مداومی را تجربه کرد؛ به‌طوری‌که خشکسالی در ماه‌های بهار و تابستان توسعه یافت و در پاییز تنها اندکی از شدت آن کاسته شد. کشورهای همسایه نیز با افراط‌های مشابه یا بدتری روبه‌رو بودند؛ ترکیه با ثبت بارندگی ۲۸ درصد زیر حد نرمال، خشک‌ترین سال خود را از سال ۱۹۶۴ تجربه کرد و سوریه نیز شاهد ضعیف‌ترین فصل بارندگی خود در ۶۰ سال گذشته بود.[3]

سلست سائولو، دبیرکل سازمان جهانی هواشناسی، در مراسم رونمایی از این گزارش در ژنو تاکید کرد که سیاره زمین در حال تخلیه سریع «حساب پس‌انداز» آبی خود است؛ ذخایری مانند آب‌های زیرزمینی و یخچال‌های طبیعی که واکنش کندتری به تغییرات دارند و در گذشته به عنوان ضربه‌گیر عمل می‌کردند. او هشدار داد: «ما در حال مصرف کردن این حساب پس‌انداز هستیم. روند ذخیره‌سازی آب‌های زمینی از سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ نزولی بوده است و این یک نشانه پایدار است که یک دهه به طول انجامیده است.»[1][2][3]

این گزارش برجسته می‌کند که سال ۲۰۲۵ یکی از خشک‌ترین سال‌ها برای جریان رودخانه‌های جهان در ۳۵ سال اخیر بوده است. برای هفتمین سال متوالی، تعداد حوضه‌های آبریزی که جریان «نرمال» را تجربه کردند در اقلیت آشکار قرار داشت و بین ۳۴ تا ۳۸ درصد در نوسان بود؛ در حالی که این رقم در بازه زمانی ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ به‌طور میانگین ۴۶ درصد بود.

وین جنکینسون، مدیر بخش هیدرولوژی سازمان جهانی هواشناسی، در این باره تصریح کرد که آنچه زمانی غیرعادی بود، اکنون در حال تبدیل شدن به وضعیت عادی جدید است.[2][3]

آب‌های زیرزمینی که به عنوان یک منبع حیاتی در دوره‌های خشک عمل می‌کنند نیز قادر به بازیابی خود نیستند. سازمان جهانی هواشناسی دریافت که در سال ۲۰۲۵، شرایط نزدیک به دوسوم چاه‌های تحت پایش در سراسر جهان خارج از محدوده نرمال تاریخی بوده است. در ایران، جایی که کشاورزی وابستگی شدیدی به استخراج آب‌های زیرزمینی دارد، این روند جهانی بازتاب‌دهنده واقعیت‌های محلی مانند فرونشست زمین و نابودی آبخوان‌ها به دلیل دهه‌ها برداشت بی‌رویه است.[1][3]

یافته‌های این نهاد بین‌المللی بر نیاز فوری به تغییر در استراتژی‌های مدیریت آب تاکید می‌کند. همان‌طور که این گزارش اشاره می‌کند، زیرساخت‌هایی که در ۳۰ سال گذشته برای تولید غذا و تامین آب شهری ساخته شده‌اند، بر اساس مفروضاتی از در دسترس بودن «نرمال» آب بنا شده‌اند که دیگر صدق نمی‌کنند. برای کشورهایی مانند ایران، انطباق با این واقعیت جدید نیازمند عبور از واکنش‌های مقطعی به بحران و اجرای سیاست‌های بلندمدت و مبتنی بر علم برای ایجاد تعادل میان مصرف و منابع آبیِ به‌طور دائم کاهش‌یافته است.[3]

با نگاه به آینده، سازمان جهانی هواشناسی هشدار می‌دهد که تقویت پدیده ال‌نینو می‌تواند الگوهای بارش را بیش از پیش مختل کند. اگرچه ال‌نینو گاهی می‌تواند بارندگی‌های بیشتری را برای بخش‌هایی از ایران به همراه داشته باشد، اما روند غالب افزایش دما به معنای افزایش نرخ تبخیر است که می‌تواند مزایای هرگونه بارش اضافی را خنثی کند. این گزارش نتیجه‌گیری می‌کند که تقویت پایش، اشتراک‌گذاری داده‌ها و سیستم‌های هشدار سریع برای مدیریت این آینده آبیِ غیرقابل‌پیش‌بینی، امری حیاتی است.[1][3]