گزارش رسمی: بارش‌ها در ۳۰ استان ایران منفی شد؛ کاهش ۹۷.۷ درصدی بارندگی در آغاز سال آبی جدید

شرط اساسی و محدودکننده در مدیریت منابع آب ایران، تغذیه زودهنگام مخازن سدها در اوایل پاییز است تا افت شدید تابستانه پیش از یخبندان زمستانی جبران شود؛ شرطی که در روزهای نخست سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ به هیچ‌وجه محقق نشده است. بر اساس داده‌های رسمی سازمان هواشناسی، مجموع بارش‌های کشور از اول تا سوم مهرماه نسبت به دوره بلندمدت با سقوط ۹۷.۷ درصدی مواجه شده است.

این افت شدید نشان می‌دهد که زیرساخت‌های آبی کشور باید فعلاً با همان ذخایر باقی‌مانده از تابستان به کار خود ادامه دهند و فشار بر شبکه‌های توزیع در هفته‌های آینده به شکل فزاینده‌ای حفظ خواهد شد. این شروع ناامیدکننده، زنگ خطری جدی برای برنامه‌ریزی‌های کلان تامین آب شرب و کشاورزی در فصل پاییز محسوب می‌شود.[1][3]

توزیع جغرافیایی این خشکی، ابعاد این تاخیر اقلیمی را روشن‌تر می‌کند. در ۲۱ استان کشور—از جمله قطب‌های جمعیتی و کشاورزی مانند اصفهان، خوزستان، فارس، خراسان رضوی و آذربایجان شرقی—میزان بارندگی ثبت‌شده دقیقاً صفر بوده و کاهش ۱۰۰ درصدی را نسبت به میانگین تاریخی نشان می‌دهد. پایتخت نیز وضعیت بهتری ندارد؛ بارش‌ها در تهران با کاهش ۹۹.۱ درصدی عملاً در محدوده صفر نوسان می‌کند.

این گستردگی جغرافیایی خشکسالی پاییزی به این معناست که بحران محدود به یک حوضه آبریز خاص نیست، بلکه شبکه‌ای به هم پیوسته از سدها و رودخانه‌های سراسر کشور را درگیر کرده است و امکان انتقال آب بین‌حوضه‌ای برای جبران مقطعی کمبودها را نیز به شدت محدود می‌سازد.[1]

تنها استثنای آماری در این نقشه خشک، استان البرز است. در این استان طی همین بازه زمانی کوتاه، تنها ۰.۵ میلی‌متر بارندگی ثبت شده است که به دلیل ناچیز بودن میانگین بلندمدت این چند روز، در آمارها به عنوان یک رشد ۶۷.۷ درصدی خودنمایی می‌کند.

با این حال، این رقم بسیار خرد هیچ تاثیری در ترازنامه کلان آب کشور ندارد و تصویر کلی، همان تراز منفی در ۳۰ استان دیگر است. کارشناسان تاکید دارند که این نوسانات میکروسکوپی در یک استان نباید سیاست‌گذاران را از واقعیت اصلی منحرف کند؛ واقعیتی که نشان می‌دهد سیستم هیدرولوژیک ایران در آغازین روزهای سال آبی، عملاً هیچ ورودی مفیدی دریافت نکرده است.[3]

این شروع خشک در حالی رخ می‌دهد که سیستم هیدرولوژیک کشور از پیش تحت فشار مضاعف قرار دارد. دکتر مهدی زارع، استادتمام زمین‌شناسی، توضیح می‌دهد که اگرچه با فعال شدن فاز ال‌نینو در اقیانوس آرام، احتمال وقوع بارش‌های نرمال یا حتی فراتر از نرمال در پاییز و زمستان امسال وجود دارد، اما ایران اکنون از «بحران خشکی» عبور کرده و وارد فاز «ناپایداری اقلیمی» شده است.

به گفته او، حتی یک سال مرطوب نیز توان جبران افت چنددهه‌ای سفره‌های آب زیرزمینی را ندارد. این تغییر فاز به معنای آن است که دوره‌های خشکسالی طولانی‌تر و بارش‌های سیل‌آسای مقطعی، جایگزین الگوهای منظم و قابل پیش‌بینی گذشته شده‌اند.[2]

پیامد سیستمی این تاخیر در بارش‌های پاییزی، انتقال فشار از آب‌های سطحی به آبخوان‌های زیرزمینی است. زمانی که سدهای تامین‌کننده آب شرب کلان‌شهرها نتوانند در مهرماه ورودی جدیدی دریافت کنند، مدیران منابع آب مجبور به برداشت بیشتر از چاه‌ها می‌شوند؛ چرخه‌ای که به گفته کارشناسان، کسری انباشته آبخوان‌ها را عمیق‌تر کرده و فرونشست زمین را تسریع می‌کند.

این برداشت‌های اضطراری، ذخایری را مصرف می‌کنند که شکل‌گیری آن‌ها هزاران سال زمان برده است و با هیچ سیستم بارشی کوتاه‌مدتی قابل جایگزینی نیستند. در نتیجه، امنیت آبی کشور به جای اتکا به جریان‌های سطحی، به طور خطرناکی به منابع تجدیدناپذیر وابسته شده است.[2][4]

در روزهای آینده، با ورود موج‌های بارشی جدید به نوار شمالی و غربی کشور، انتظار می‌رود این درصدهای مطلق کمی تعدیل شوند. اما واقعیت ساختاری تغییر نمی‌کند: سال آبی جدید با یک شوک خشکی آغاز شده است و سیستم مدیریت آب ایران باید خود را برای تطبیق با این نوسانات حدی و غیرقابل پیش‌بینی آماده نگه دارد.

سیاست‌گذاری‌های آینده نیازمند گذار از مدیریت بحران‌محور به سمت سازگاری با شرایط اقلیمی جدید است؛ جایی که بهره‌وری آب در بخش کشاورزی و بازچرخانی آب در بخش صنعت، نه یک انتخاب، بلکه تنها مسیر بقای زیرساخت‌های حیاتی کشور خواهد بود.[4]

بخش کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرف‌کننده منابع آبی کشور، در خط مقدم آسیب‌پذیری ناشی از این تاخیر اقلیمی قرار دارد. کشت پاییزه که بخش عمده‌ای از امنیت غذایی ایران از جمله تولید گندم و جو را تامین می‌کند، وابستگی شدیدی به بارش‌های بهنگام در مهر و آبان دارد.

با ثبت کاهش ۱۰۰ درصدی بارندگی در استان‌های کلیدی مانند خوزستان و فارس، کشاورزان دیم‌کار با ریسک بالای از دست رفتن بذرها و کاهش شدید عملکرد محصول مواجه هستند. این وضعیت می‌تواند در ماه‌های آینده به افزایش نیاز به واردات محصولات استراتژیک و تشدید فشارهای اقتصادی بر جوامع روستایی منجر شود.[4]

در بخش تامین آب شهری نیز، کلان‌شهرهایی که به شبکه‌های سدی وابسته‌اند، پاییز پرالتهابی را پیش رو خواهند داشت. عدم تغذیه مخازن در هفته‌های ابتدایی سال آبی، حاشیه امنیت شبکه‌های توزیع را به حداقل رسانده و احتمال افت فشار یا نیاز به جیره‌بندی پنهان در ساعات اوج مصرف را افزایش می‌دهد.

در نهایت، داده‌های ثبت شده در این چند روز تنها یک هشدار آماری نیستند؛ بلکه نمادی از یک تغییر ساختاری در اقلیم خاورمیانه به شمار می‌روند که نیازمند بازنگری فوری در تمامی اسناد بالادستی توسعه و مدیریت منابع آب در سطح ملی است.[4]