تغییر راهبرد مدیریت سیلاب در تهران؛ از نقشه‌های پهنه‌بندی تا آماده‌باش در ۲۷ استان

مدیریت بحران در پایتخت ایران در حال عبور از یک رویکرد واکنشی به یک سیستم پیشگیرانه و مبتنی بر داده‌های علمی است. این تغییر راهبرد، در روزهایی که سازمان هواشناسی هشدارهای متعددی مبنی بر وقوع سیلاب صادر کرده، اهمیت مضاعفی یافته است.[1][2]

در اواخر مهرماه ۱۴۰۵، تهران شاهد یکی از جامع‌ترین ارزیابی‌های زیرساختی خود در حوزه رویارویی با بلایای طبیعی بود. چهارمین دوره مهارت‌افزایی و تمرین عملیاتی سیل و بقا در شرایط سخت، با هدف سنجش دقیق امکانات و توانمندسازی مدیران شهری برگزار شد.[1]

این تمرین عملیاتی گسترده در محدوده دریاچه شهدای خلیج فارس به اجرا درآمد. هدف اصلی این مانور تنها تمرین نجات نبود، بلکه ارزیابی برنامه‌های عملیاتی تدوین‌شده برای محافظت از دارایی‌های حیاتی شهر در برابر سیلاب‌های فصلی را دنبال می‌کرد.[1]

علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، در جریان این تمرین اعلام کرد که پایتخت اکنون در حوزه مدیریت سیلاب نسبت به گذشته بسیار آماده‌تر است. او تاکید کرد که حتی در شرایط بروز تهدیدهای مختلف، نباید از مخاطراتی مانند سیل غافل شد.[1]

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اخیر در این حوزه، تدوین نقشه‌های پهنه‌بندی خطر و ریسک سیل برای کلان‌شهر تهران است. این نقشه‌های تخصصی با همکاری مستقیم دانشگاه شهید بهشتی، معاونت پیشگیری و دستگاه‌های امدادی تهیه شده و اکنون مبنای تصمیم‌گیری‌ها قرار گرفته‌اند.[1]

بر اساس این نقشه‌های دقیق، برنامه‌های عملیاتی ویژه‌ای برای دارایی‌های حساس شهری تدوین و به نهادهای ذی‌ربط ابلاغ شده است. بیمارستان‌ها و ایستگاه‌های مترو که در خط مقدم آسیب‌پذیری قرار دارند، اکنون دستورالعمل‌های مشخصی برای زمان وقوع سیلاب دریافت کرده‌اند.[1]

این برنامه‌ها به مدیران شهری نشان می‌دهند که پیش از بالا آمدن سطح آب، چه اقدامات پیشگیرانه‌ای باید برای کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها انجام شود. این روند یک تغییر رویکرد اساسی از امدادرسانی پس از تخریب به دفاع ساختاری پیش از وقوع محسوب می‌شود.[1]

ضرورت این آمادگی‌های ساختاری، با نگاهی به هشدارهای مستمر جوی در پاییز ۱۴۰۵ کاملاً روشن می‌شود. سازمان هواشناسی کشور در اواخر مهرماه، اخطاریه‌های متعددی را در سطوح زرد و نارنجی برای بخش‌های وسیعی از ایران صادر کرد.[2][3]

در روز ۲۱ مهرماه، یک هشدار سطح نارنجی برای پنج استان شامل آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، زنجان، کردستان و بخش‌هایی از فارس صادر شد. این هشدار به صراحت بر خطر جاری شدن سیلاب و طغیان رودخانه‌های فصلی تاکید داشت.[2]

سازمان هواشناسی در این اخطاریه، از دستگاه‌های اجرایی و شهرداری‌ها خواست تا پیش از آغاز بارش‌های رگباری، نسبت به پاک‌سازی کانال‌ها و بازگشایی دهانه پل‌ها اقدام کنند. این دقیقاً همان رویکرد پیشگیرانه‌ای است که در تمرین‌های عملیاتی پایتخت نیز بر آن تاکید شده بود.[1][2]

تنها چند روز بعد و در ۲۸ مهرماه، دامنه این هشدارهای جوی به شکل چشمگیری در سطح کشور گسترش یافت. سازمان هواشناسی این بار با صدور یک هشدار سطح زرد، از فعالیت یک سامانه بارشی قدرتمند در ۲۷ استان خبر داد.[3]

این سامانه که استان‌های شمالی، غربی، مرکزی و حتی جنوبی کشور از جمله گیلان، خوزستان، هرمزگان و ارتفاعات تهران را در بر می‌گرفت، خطرات متعددی به همراه داشت. آب‌گرفتگی معابر، وقوع رعد و برق‌های شدید و وزش باد موقتی از جمله این تهدیدات بود.[3]

اثرات مخاطرات جوی پاییزه تنها به آب‌گرفتگی خیابان‌ها محدود نمی‌شود و ابعاد گسترده‌تری از زندگی روزمره را تحت تاثیر قرار می‌دهد. کاهش شعاع دید، احتمال شکستن درختان فرسوده و سقوط سنگ از ارتفاعات در محورهای کوهستانی، از دیگر پیامدهای ذکر شده در هشدارهای رسمی است.[2]

به همین دلیل، توصیه‌های اکیدی مبنی بر خودداری از اتراق در حاشیه مسیل‌ها و پرهیز از سفرهای غیرضروری به شهروندان ارائه شده است. همچنین توقف فعالیت‌های عمرانی در زمان فعالیت سامانه‌های بارشی، به عنوان یک اقدام پیشگیرانه ضروری به پیمانکاران ابلاغ گردید.[2]

در مواجهه با چنین سامانه‌های جوی گسترده‌ای، هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف برای کاهش خسارات کاملاً حیاتی است. در تمرین عملیاتی تهران، تمرکز ویژه‌ای بر روی هماهنگی حداکثری میان نهادهای امدادی صورت گرفت تا در زمان وقوع حادثه، غافلگیری سیستم به حداقل برسد.[1]

ترکیب نقشه‌های علمی پهنه‌بندی خطر، تمرین‌های عملیاتی مستمر و پایش دقیق سامانه‌های جوی، نشان‌دهنده بلوغ تدریجی سیستم مدیریت بحران در کشور است. این ساختار یکپارچه تلاش می‌کند تا با تکیه بر داده‌های پیش‌بینی، همواره یک گام جلوتر از بلایای طبیعی حرکت کند.[1][3]