افزایش تلفات سیلاب‌های پاییزی به ۷ نفر؛ خسارات سنگین زیرساختی در گلستان و ۵ استان دیگر

حجم بارش‌های اخیر در پنج استان ایران به حدی بوده است که در کمتر از ۴۸ ساعت، جان هفت نفر را گرفت و خساراتی معادل بودجه سالانه عمرانی چندین شهرستان به زیرساخت‌ها وارد کرد. این سیلاب‌ها نشان‌دهنده شکنندگی سیستم‌های مهار آب در برابر تغییرات ناگهانی جوی است.[1]

بر اساس گزارش‌های رسمی منتشر شده در روز یکشنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۵، چهار نفر به دلیل گرفتار شدن در امواج خروشان سیلاب و سه نفر دیگر بر اثر اصابت مستقیم صاعقه جان خود را از دست داده‌اند. همچنین دو نفر در استان گلستان همچنان مفقود هستند و عملیات جستجو ادامه دارد.[1]

امید محترمی، سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور، با تایید این آمار دردناک اعلام کرد که تیم‌های امدادی و واکنش سریع در تمامی مناطق آسیب‌دیده مستقر شده‌اند. او تاکید کرد که تمرکز فعلی نیروهای امدادی بر یافتن مفقودین و بازگشایی مسیرهای مسدود شده در استان‌های شمالی و غربی متمرکز است.[1]

گستره آسیب‌ها در استان‌های شمالی

استان گلستان یکی از مناطقی است که بیشترین آسیب را از این سامانه بارشی قدرتمند دریافت کرده است. طغیان رودخانه‌های فصلی در این استان، علاوه بر گرفتن جان یک شهروند، به تخریب گسترده بخش‌هایی از جاده‌های روستایی و پل‌های ارتباطی حیاتی منجر شد.[2]

مقامات محلی در استان گلستان گزارش داده‌اند که سیلاب به هزاران هکتار از اراضی کشاورزی و تاسیسات زیربنایی خسارات سنگینی وارد کرده است. این تخریب‌ها، زنجیره تامین مواد غذایی محلی و دسترسی سریع روستاییان به مراکز درمانی و خدماتی را با اختلال جدی مواجه ساخته است.[2]

سازمان هواشناسی کشور نیز با صدور هشدار سطح زرد، نسبت به تداوم این وضعیت ناپایدار در روزهای آینده ابراز نگرانی کرده است. این سازمان پیش‌بینی کرده است که رگبار شدید باران، رعد و برق و وزش باد موقتی در ۲۶ استان کشور همچنان ادامه خواهد یافت.[3]

این هشدارهای هواشناسی نشان می‌دهد که سیستم‌های جوی فعلی، پتانسیل بالایی برای ایجاد آب‌گرفتگی‌های گسترده‌تر و بالا آمدن ناگهانی سطح آب رودخانه‌ها دارند. مدیریت این بحران پیچیده نیازمند هماهنگی دقیق میان دستگاه‌های اجرایی و اطلاع‌رسانی مستمر و به موقع به شهروندان در مناطق پرخطر است.[3]

ریشه‌های ساختاری بحران سیل

وقوع سیلاب‌های ویرانگر در فصل پاییز، تنها نتیجه بارش‌های شدید و متراکم نیست، بلکه ریشه در تغییرات غیراصولی کاربری اراضی و تخریب گسترده پوشش گیاهی دارد. کاهش نفوذپذیری طبیعی خاک باعث می‌شود تا روان‌آب‌ها با سرعت و حجم بیشتری به سمت مناطق مسکونی حرکت کنند.[1][2]

کارشناسان محیط زیست و منابع طبیعی بارها هشدار داده‌اند که ساخت‌وسازهای غیرمجاز در حریم رودخانه‌ها و قطع بی‌رویه درختان جنگلی، ظرفیت طبیعی حوضه‌های آبریز را به شدت کاهش داده است. این مداخلات انسانی، یک پدیده طبیعی و قابل کنترل را به یک فاجعه اقتصادی و انسانی تبدیل می‌کند.[2]

در کنار عوامل محیطی و تخریب طبیعت، فرسودگی زیرساخت‌های هدایت آب در شهرها و روستاها نیز نقش مهمی در تشدید خسارات ایفا می‌کند. بسیاری از پل‌ها، آب‌بندها و کانال‌های دفع آب‌های سطحی، متناسب با حجم بارش‌های سیل‌آسا در دهه‌های اخیر طراحی و بازسازی نشده‌اند.[1]

ارتقای این زیرساخت‌های حیاتی نیازمند سرمایه‌گذاری کلان دولتی و برنامه‌ریزی بلندمدت در سطح ملی است. بدون تخصیص بودجه‌های پیشگیرانه و اجرای پروژه‌های آبخیزداری، هزینه‌های سنگین بازسازی پس از هر سیلاب، بار مالی کمرشکنی را بر دوش دولت و اقتصاد شکننده محلی تحمیل خواهد کرد.[3]

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی

خسارات وارد شده به بخش کشاورزی و دامداری در استان‌های درگیر، امنیت معیشتی هزاران کشاورز را به طور جدی تهدید می‌کند. از بین رفتن محصولات پاییزی و آسیب جدی به ماشین‌آلات کشاورزی، نیازمند مداخله سریع و موثر نهادهای حمایتی برای جبران خسارات است.[2]

علاوه بر بخش کشاورزی، قطع خطوط ارتباطی جاده‌ای و آسیب به شبکه‌های توزیع برق و آب شرب، زندگی روزمره هزاران خانوار روستایی و شهری را مختل کرده است. بازگرداندن این خدمات پایه به حالت عادی، اولویت اصلی تیم‌های مدیریت بحران در روزهای حساس پیش رو خواهد بود.[1]

تجربه سیلاب‌های ویرانگر گذشته در ایران نشان می‌دهد که روند ارزیابی و پرداخت غرامت به آسیب‌دیدگان معمولا با کندی و بروکراسی پیچیده‌ای همراه است. تسریع در ارزیابی دقیق خسارات و تخصیص منابع مالی بلاعوض، می‌تواند از پیامدهای روانی و اجتماعی این بحران در جوامع محلی بکاهد.[2]

ضرورت تغییر رویکرد مدیریتی

این رویداد تلخ و از دست رفتن جان هفت هموطن، بار دیگر ضرورت استقرار سیستم‌های مدرن هشدار زودهنگام و آموزش همگانی را یادآوری می‌کند. شهروندان باید نسبت به خطرات مرگبار توقف در حاشیه رودخانه‌ها و صعود به ارتفاعات در زمان صدور هشدارهای هواشناسی کاملا آگاه شوند.[3]

تا زمانی که رویکرد کلان مدیریت بحران در کشور از واکنش انفعالی پس از حادثه به پیشگیری فعال و ایمن‌سازی زیرساخت‌ها تغییر نکند، چرخه‌ی باطل تخریب و بازسازی با هر سامانه بارشی قدرتمند تکرار خواهد شد. این تغییر الگو، کلید اصلی حفظ جان و مال شهروندان در برابر تغییرات اقلیمی است.[1]

بر اساس گزارش‌های میدانی، نیروهای هلال احمر با استفاده از تجهیزات پمپاژ آب و سگ‌های زنده‌یاب در حال پاکسازی منازل مسکونی و جستجوی مفقودین هستند. هماهنگی میان نیروهای مسلح و سازمان‌های امدادی برای تسریع در روند امدادرسانی و توزیع اقلام زیستی در مناطق محاصره شده در سیلاب به شدت افزایش یافته است.[1]

در سطح سیاست‌گذاری، نمایندگان مجلس و مقامات دولتی باید با بازنگری در قوانین حریم رودخانه‌ها و تشدید مجازات برای متخلفان زیست‌محیطی، گام‌های عملی برای کاهش آسیب‌پذیری کشور بردارند. مقابله با پدیده‌های حدی اقلیمی، نیازمند یک عزم ملی و پرهیز از تصمیم‌گیری‌های مقطعی و مسکن‌وار در حوزه مدیریت منابع آب است.[2]