برآورد رسمی: جنگ‌های اخیر ۲۵ هزار میلیارد تومان به محیط زیست ایران خسارت وارد کرد

برآورد اولیه و رسمی سازمان حفاظت محیط زیست نشان می‌دهد که دو جنگ اخیر ایران، خسارتی بالغ بر ۲۵ هزار میلیارد تومان به اکوسیستم‌های طبیعی، انسانی و دریایی کشور وارد کرده است. این آمار که روز گذشته توسط مقامات ارشد این سازمان منتشر شد، ابعاد پنهان و بلندمدت منازعات نظامی را بر طبیعت ایران آشکار می‌کند.[1][2]

علی‌محمد طهماسبی بیرگانی، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با تشریح جزئیات این خسارت‌ها اعلام کرد که این ارزیابی مربوط به جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم است. به گفته وی، حملات نظامی رژیم صهیونیستی و ایالات متحده نه تنها زیرساخت‌های اقتصادی را هدف قرار داد، بلکه آسیب‌های غیرقابل جبرانی به محیط زیست وارد کرد.[1]

این مقام مسئول تاکید کرد که هدف قرار دادن عمدی مخازن نفتی و واحدهای پتروشیمی در جریان این درگیری‌ها، فراتر از یک تاکتیک نظامی معمول بوده است. طهماسبی بیرگانی این اقدامات را مصداق بارز اکوساید یا جنایت زیست‌محیطی دانست که ناقض اصول و پروتکل‌های بین‌المللی در زمان منازعات مسلحانه است.[1][2]

بر اساس قوانین بین‌المللی، محیط زیست باید در جریان جنگ‌ها تا حد امکان از آسیب مصون بماند. با این حال، گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که گستره تخریب‌ها در ایران، از جنگل‌های بلوط زاگرس تا سواحل خلیج فارس را در بر گرفته و تبعات آن تا سال‌ها گریبان‌گیر طبیعت و جامعه خواهد بود.[3][6]

جزئیات خسارت در جنگ ۱۲ روزه

بخش عمده‌ای از این خسارت ۲۵ همتی، مربوط به جنگ تحمیلی دوم است که تنها ۱۲ روز به طول انجامید اما ویرانی‌های گسترده‌ای بر جای گذاشت. برآوردهای کارشناسی نشان می‌دهد که در این دوره کوتاه، حدود ۸ هزار و ۴۵۰ هکتار از مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست دچار آسیب جدی شده است.[1][5]

این درگیری‌ها که در ماه‌های گرم خرداد و تیر به وقوع پیوست، به دلیل شرایط اقلیمی تابستان، پیامدهای مضاعفی به همراه داشت. بمباران‌ها در نواحی زاگرس موجب شعله‌ور شدن آتش‌سوزی‌های وسیع در جنگل‌ها و مراتع شد که مهار آن‌ها به دلیل شرایط جنگی با کندی صورت گرفت.[1][2]

ارزش ریالی خسارت‌های وارد شده در این جنگ ۱۲ روزه، بر اساس قیمت‌های پایه خرداد سال گذشته، حدود ۱۹.۲۳ هزار میلیارد تومان برآورد شده است. این رقم نجومی تنها به از بین رفتن فیزیکی درختان و مراتع محدود نمی‌شود و ابعاد بسیار پیچیده‌تری از تخریب اکوسیستم را شامل می‌گردد.[1][3]

به گفته کارشناسان محیط زیست، این محاسبه شامل خسارت‌های غیرمستقیم نظیر آلودگی شدید هوا و انتشار حجم عظیمی از کربن به واسطه سوختن پوشش گیاهی است. همچنین کاهش خدمات اکوسیستمی از زمان وقوع آسیب تا بازسازی کامل و هزینه‌های سنگین احیای مناطق سوخته، در این رقم ۱۹.۲۳ همتی لحاظ شده است.[1][2]

تفاوت‌های اقلیمی در جنگ سوم

در سوی دیگر، جنگ تحمیلی سوم که در ماه‌های اسفند و فروردین رخ داد، الگوی متفاوتی از تخریب زیست‌محیطی را به ثبت رساند. در این دوره، حدود ۷ هزار و ۵۰۰ هکتار از جنگل‌ها و مناطق حفاظت‌شده کشور تحت تاثیر مستقیم حملات و درگیری‌های نظامی قرار گرفت.[2]

با این حال، به دلیل وقوع این جنگ در فصل بهار و رطوبت بالاتر خاک و هوا، آتش‌سوزی‌های گسترده‌ای مشابه جنگ ۱۲ روزه تابستانی رخ نداد. همین عامل اقلیمی باعث شد تا خسارت‌های ناشی از انتشار کربن و سوختن مراتع به شکل قابل توجهی کاهش یابد و آسیب‌ها بیشتر جنبه فیزیکی داشته باشند.[2]

برآورد اولیه خسارت‌های محیط زیستی در جریان جنگ سوم، حدود ۶.۴ هزار میلیارد تومان اعلام شده است. اگرچه این رقم نسبت به جنگ پیشین کمتر است، اما تخریب فیزیکی زیستگاه‌های حیات وحش در فصل زادآوری حیوانات، ضربه سنگینی به تنوع زیستی مناطق درگیر وارد کرده است.[2]

علاوه بر خشکی‌ها، اکوسیستم‌های آبی ایران نیز از ترکش‌های این منازعات در امان نمانده‌اند. آلودگی‌های ناشی از نشت مواد نفتی و شیمیایی به منابع آبی، کیفیت آب شرب و کشاورزی را در برخی استان‌های درگیر با چالش‌های جدی مواجه کرده است که نیازمند پایش‌های مستمر است.[3]

ارزیابی خسارت‌های دریایی و گام‌های بعدی

در کنار آسیب‌های وارد شده به محیط زیست خشکی، پهنه‌های آبی جنوب و شمال کشور نیز تحت تاثیر قرار گرفته‌اند. سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرده است که ارزیابی دقیق خسارت‌ها در حوزه‌های دریایی، به ویژه در خلیج فارس و دریای عمان، نیازمند مطالعات تخصصی‌تری است.[1][2]

در همین راستا، همکاری مشترکی میان این سازمان و مراکز معتبر دانشگاهی آغاز شده است تا پیامدهای جنگ بر تنوع زیستی دریایی با استفاده از متدهای علمی مستندسازی شود. این مستندات می‌تواند مبنایی برای پیگیری‌های حقوقی ایران در مجامع بین‌المللی علیه عاملان این تخریب‌ها باشد.[1][2]

فعالان محیط زیست هشدار می‌دهند که بازسازی طبیعت، برخلاف زیرساخت‌های شهری، فرآیندی زمان‌بر و گاه غیرممکن است. احیای یک هکتار جنگل بلوط سوخته در زاگرس یا پاکسازی خاک‌های آلوده به مواد شیمیایی، نیازمند دهه‌ها زمان و سرمایه‌گذاری‌های کلان ملی است.[3][6]

در نهایت، انتشار این گزارش ۲۵ هزار میلیارد تومانی، زنگ خطری برای آینده امنیت زیستی کشور است. کارشناسان تاکید دارند که در کنار بازسازی‌های اقتصادی و عمرانی پس از جنگ، تخصیص بودجه‌های ویژه برای احیای اکوسیستم‌های آسیب‌دیده باید در اولویت برنامه‌های توسعه‌ای و ترمیمی دولت قرار گیرد.[3][4]

پیامدهای اجتماعی و بلندمدت

روزنامه شرق در تحلیلی پیرامون این موضوع، به ابعاد اجتماعی تخریب محیط زیست در زمان جنگ پرداخته است. این رسانه تاکید می‌کند که جنگ با خاموش شدن صدای سلاح‌ها به پایان نمی‌رسد، بلکه آثار آن در کیفیت آب، خاک و هوایی که شهروندان تنفس می‌کنند، تا سال‌ها باقی می‌ماند.[3]

همچنین خبرگزاری ایلنا با اشاره به اهمیت مستندسازی این خسارت‌ها، بر لزوم پاسخگویی نهادهای بین‌المللی تاکید کرده است. تخریب ۱۳ منطقه حفاظت‌شده و انتشار میلیون‌ها تن آلاینده سمی، تنها بخشی از کارنامه تاریک این درگیری‌هاست که سلامت نسل‌های آینده را به طور مستقیم تهدید می‌کند.[6]

اکنون چشم‌انداز بازسازی پساجنگ در ایران، نیازمند یک رویکرد جامع و چندوجهی است. بدون احیای منابع طبیعی و بازگرداندن تعادل به اکوسیستم‌های آسیب‌دیده، توسعه پایدار و تامین امنیت غذایی و بهداشتی جوامع محلی در مناطق غربی و جنوبی کشور با موانع جدی روبرو خواهد بود.[3][4]