دیدار پزشکیان و پوتین در مسکو؛ تثبیت همگرایی راهبردی در سایه فشارهای بین‌المللی

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، روز ۲۷ اکتبر (۶ آبان) برای حضور در اجلاس مجمع کشورهای صادرکننده گاز وارد مسکو خواهد شد. محور اصلی این سفر، دیدار دوجانبه با ولادیمیر پوتین، همتای روس اوست؛ رویدادی که نشان‌دهنده تداوم تعاملات سطح بالا میان دو کشور منزوی از سوی غرب است.[1][4]

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز جمعه پس از گفت‌وگوهای مقدماتی در تهران این نشست را تایید کرد و گفت: «هفته آینده این رایزنی‌ها در مسکو با حضور رؤسای جمهور دو کشور ادامه خواهد یافت.» این اظهارات، نشان‌دهنده تلاش دیپلماتیک دو طرف برای تسریع در اجرای توافقات معطل‌مانده اقتصادی و امنیتی است.[1][5]

نشست مسکو فرصتی در اختیار پزشکیان و پوتین می‌گذارد تا مواضع خود را در شرایط تشدید بحران‌های منطقه‌ای هماهنگ کنند. هر دو دولت زیر فشار حداکثری غرب قرار دارند؛ تهران درگیر رویارویی فزاینده با واشنگتن و اختلالات جاری در تنگه هرمز است.[3][6]

سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در جریان سفر ۲۸ مهر (۱۹ اکتبر) خود به تهران، مقدمات دیدار رؤسای جمهور را آماده کرد. لاوروف با ابلاغ رسمی دعوت پوتین، بر ضرورت تبدیل تفاهمات سیاسی به پروژه‌های عملیاتی زیرساختی که در برابر فشارهای اقتصادی خارجی مقاوم باشند، تاکید ورزید.[1][4]

شتاب‌بخشی به توافقات راهبردی

اساس روابط دوجانبه کنونی بر پیمان ۲۰ ساله مشارکت جامع راهبردی استوار است؛ معاهده‌ای که پزشکیان و پوتین در ژانویه ۲۰۲۵ آن را امضا کردند تا سازوکارهای رسمی همکاری در بخش‌های دفاعی، انرژی و ترانزیت تعریف شود.[1][6]

با این حال، اگرچه توافق سال ۲۰۲۵ مسیر رایزنی‌های امنیتی، تبادل اطلاعاتی و هماهنگی‌های نظامی را هموار کرده، فاقد بندهای مربوط به پیمان دفاعی متقابل است. نه مسکو و نه تهران تعهد حقوقی برای ورود به جنگ در دفاع از دیگری ندارند؛ تفاوتی معنادار که مانورهای دیپلماتیک کنونی آن‌ها را در معرض خطر درگیری گسترده منطقه‌ای تنظیم می‌کند.[1][2]

عراقچی محور اصلی مذاکرات مسکو را افزایش همگرایی سیاسی و اقتصادی دانست. پروژه‌های انرژی، حمل‌ونقل، تجارت و نیروگاهی از اولویت‌های فوری دو پایتخت برای دور زدن محدودیت‌های مالی بین‌المللی محسوب می‌شوند.[1][5]

دستگاه اجرایی ایران تمایل آشکار خود را برای عبور از بیانیه‌های صرف سیاسی و رسیدن به دستاوردهای ملموس اقتصادی ابراز کرده است. پزشکیان در دیدار با لاوروف بر اجرای سریع‌تر طرح‌های ترانزیتی و انرژیِ آماده‌امضا تاکید کرد و ترجیح عمل‌گرایی بر لفاظی‌های دیپلماتیک را آشکار ساخت.[1][6]

ساخت راه‌آهن رشت-آستارا پروژه‌ای کلیدی است که در دستور کار مذاکرات مسکو قرار دارد. این کریدور ترانزیتی به دنبال اتصال شبکه‌های حمل‌ونقل روسیه، ایران و هند است تا مسیری امن و نفوذناپذیر در برابر تحریم‌ها ایجاد کند.[1][5]

بازارهای انرژی و امنیت منطقه‌ای

اجلاس مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF) که به عنوان اوپکِ گازی شناخته می‌شود، بستر دیپلماتیک این سفر را فراهم کرده است. این نشست بر وزن حیاتی انرژی در ائتلاف ایران و روسیه تاکید دارد؛ دو کشوری که با وجود ذخایر عظیم گاز طبیعی، با محدودیت‌های شدید برای ورود به بازارهای غربی مواجه‌اند.[3][4]

همزمانی این نشست با نوسانات شدید در بازارهای جهانی انرژی قابل‌توجه است. اختلال در دریانوردی تنگه هرمز که نتیجه منازعات خاورمیانه و برخوردهای دریایی است، قیمت نفت خام برنت را در هفته‌های اخیر به بالای ۱۰۹ دلار در هر بشکه رسانده و واردکنندگان عمده را نگران کرده است.[1][3]

دولت‌های حاشیه خلیج فارس بیش از پیش به ظرفیت میانجی‌گری مسکو چشم دوخته‌اند تا از اهرم خود در قبال تهران استفاده کند. این بازیگران منطقه‌ای از پوتین می‌خواهند با تشویق تهران به گفتگو، مسیر ایمن تردد شناورهای تجاری از این آبراهه استراتژیک را که شاهرگ عبور بخش بزرگی از نفت جهان است، تضمین کند.[1][2]

ایران و روسیه در خصوص مسائل امنیتی قفقاز و دریای خزر نیز تبادلات مستمری دارند. عراقچی هشدار داده است که حملات اخیر به کشتی‌ها و بی‌ثباتی در منطقه می‌تواند پیامدهای وخیمی برای تلاش‌های صلح در پی داشته باشد.[1][5]

همکاری‌های هسته‌ای نیز در دستور کار دو طرف باقی مانده است، زیرا دو کشور به دنبال توسعه نیروگاه‌های انرژی غیرنظامی هستند. انتظار می‌رود مذاکرات مسکو روند توسعه فازهای بعدی نیروگاه اتمی بوشهر را به عنوان نماد همکاری فنی دو کشور پوشش دهد.[1][6]

مواجهه با فشارهای غرب

تعمیق روابط تهران و مسکو بیانگر راهبردی مشترک برای مهار انزوای اقتصادی و دیپلماتیک است. از زمان تشدید جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، دو پایتخت به طور ساختاری شبکه‌های مالی و لجستیکی خود را به یکدیگر گره زده‌اند.[3][7]

در این میان، مذاکرات واشنگتن و تهران همچنان مسدود مانده و آمریکا و اسرائیل در حالت آماده‌باش نظامی قرار دارند. تنش‌های حل‌نشده در مسیرهای کشتیرانی تنگه هرمز همگام با بن‌بست هسته‌ای، هرگونه روزنه دیپلماتیک را برای اقتصاد تحریم‌زده ایران مسدود کرده است.[1][3]

هماهنگی‌های دیپلماتیک دو طرف به نهادهای بین‌المللی نیز کشیده شده و مسکو و تهران در مجامع عمومی و رای‌گیری‌ها مواضع همگرایی اتخاذ می‌کنند. عراقچی تاکید کرده است که رایزنی مداوم، تنها راه دفاع از منافع مشترک در برابر رویکردهای غرب است.[1][5]

مذاکرات پیش‌رو تازه‌ترین مورد از دیدارهای متعدد میان پزشکیان و پوتین است. رؤسای جمهور دو کشور پیش‌تر در ماه‌های سپتامبر و اکتبر در حاشیه نشست‌های منطقه‌ای با یکدیگر دیدار کرده بودند که گویای بسامد بالای هماهنگی‌های دوجانبه در بطن بحران‌های ژئوپلیتیک است.[4][6]

با نزدیک شدن به موعد نشست ۲۷ اکتبر، ناظران بین‌المللی در انتظار تعهدات تجاری یا امنیتی مشخص‌تری میان طرفین هستند. اگرچه دستیابی به گشایشی در بحران‌های گسترده‌تر منطقه‌ای دور از ذهن است، اما این سفر ائتلاف کارکردی دو دولت را تعمیق خواهد بخشید.[2][7]