مصر، عربستان، ترکیه و پاکستان «گروه آر-۴» را برای هماهنگی سیاست خاورمیانه راه‌اندازی کردند

در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶، وزرای خارجه مصر، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در قاهره برای چهارمین نشست یک بلوک دیپلماتیک تازه تأسیس به نام گروه آر-۴ گرد هم آمدند. آنچه ماه‌ها پیش به عنوان یک مشاوره اضطراری موقت آغاز شده بود، به سرعت به یک جبهه هماهنگ با هدف تثبیت خاورمیانه تبدیل شده است. این گردهمایی در پایتخت مصر، نشان‌دهنده یک تغییر قطعی از مدیریت بحران موقت به یک همسویی استراتژیک بلندمدت در میان چهار قدرت تأثیرگذار جهان اسلام بود.[1][4]

وزن جمعیتی و جغرافیایی آر-۴ حیرت‌انگیز است. این چهار کشور که جمعیتی بالغ بر ۵۰۰ میلیون نفر را نمایندگی می‌کنند، قدرتمندترین نیروهای سیاسی، اقتصادی و نظامی را در سراسر جهان عرب، آسیای جنوبی و خاورمیانه گسترده‌تر در بر می‌گیرند. قلمروهای جمعی آن‌ها شریان‌های حیاتی تجارت جهانی، از جمله دریای مدیترانه، دریای سرخ، خلیج فارس و اقیانوس هند را کنترل می‌کنند و به این گروه اهرم فشار عظیمی بر مسیرهای دریایی بین‌المللی و زنجیره‌های تأمین جهانی می‌دهد.

نشست قاهره به عنوان یک نقطه عطف حیاتی برای آینده این بلوک عمل کرد. در طول این جلسات، عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، رسماً خواستار تبدیل آر-۴ از یک سازوکار مشورتی سست به یک چارچوب نهادی ساختاریافته شد. السیسی استدلال کرد که تحولات اخیر منطقه‌ای، ضرورت استراتژیک اقدام این چهار کشور به عنوان ستون‌های متحد ثبات را تقویت کرده است؛ ستون‌هایی که قادر به تولید راه‌حل‌های پایدار و بومی برای چالش‌های امنیتی فزاینده پیچیده خاورمیانه هستند.

برای درک ظهور ناگهانی و تحکیم سریع آر-۴، باید به کاتالیزور اصلی آن نگاه کرد: پیامدهای اقتصادی و امنیتی ویرانگر ناشی از درگیری نظامی ایالات متحده و اسرائیل با ایران. این جنگ اساساً چشم‌انداز امنیتی منطقه را دگرگون کرد و قدرت‌های همسایه را مجبور ساخت تا بپذیرند که مداخلات یک‌جانبه غربی، تهدیدات وجودی علیه ثبات خودشان را تشدید می‌کنند، نه اینکه آن‌ها را حل و فصل کنند.[3]

سازوکار آر-۴ در مارس ۲۰۲۶ در ریاض شروع به شکل‌گیری کرد، در ابتدا در حاشیه یک گردهمایی گسترده‌تر عربی و اسلامی که حملات منطقه‌ای را محکوم می‌کرد، تشکیل شد. وزرای خارجه این چهار کشور با درک نیاز به یک ائتلاف فشرده‌تر و چابک‌تر، از آن جمع جدا شدند تا گروه چهارجانبه را تشکیل دهند. از زمان آن نشست افتتاحیه، این بلوک هماهنگی خود را با سرعتی بی‌سابقه تسریع کرده و نشست‌های وزارتی بعدی را در اواخر مارس در اسلام‌آباد و در آوریل در آنتالیا برگزار کرد و سپس به قاهره رسید.[3]

یک ادعای اصلی که دیپلماسی آر-۴ را هدایت می‌کند، ضرورت مطلق «مالکیت منطقه‌ای» بر امنیت خاورمیانه است. بیانیه‌های مشترک صادر شده توسط این گروه به طور مداوم بر گفتگو، دیپلماسی و پاسخ‌های منطقه‌ای هماهنگ به جای اقدام نظامی یک‌جانبه تأکید می‌کنند. این چهار کشور با بستن صفوف خود، صراحتاً تلاش می‌کنند تا با طرح‌های خارجی برای ترسیم مجدد نقشه ژئوپلیتیک خاورمیانه مقابله کنند و به واشنگتن و متحدانش سیگنال دهند که قدرت‌های منطقه‌ای دیگر در حاشیه نخواهند نشست.[2][3]

ملموس‌ترین شواهد وزن دیپلماتیک آر-۴، «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد» است که در ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶ امضا شد. این توافق که توقف فوری عملیات نظامی بین ایالات متحده و ایران را برقرار کرد، با میانجیگری سنگین پاکستان و حمایت کامل و هماهنگ شرکای آر-۴ آن به دست آمد. نشست قاهره مستقیماً با مذاکرات چهارجانبه پیگیری در سوئیس که هدف آن اجرای مفاد تفاهم‌نامه بود، همزمان شد.[1][2][5]

در طول جلسات قاهره، وزرای خارجه مصر، عربستان سعودی و ترکیه صراحتاً نقش ابزاری پاکستان در پر کردن شکاف به ظاهر غیرقابل عبور بین واشنگتن و تهران را ستودند. تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نه تنها خصومت‌ها را در همه جبهه‌ها، از جمله لبنان، متوقف کرد، بلکه چارچوبی برای رسیدگی به برنامه هسته‌ای ایران و بازگشایی کشتیرانی از طریق تنگه هرمز که بسیار مورد مناقشه است، ایجاد کرد.[5]

سازوکار اقتصادی که آر-۴ را به هم پیوند می‌دهد، به اندازه ضرورت امنیتی آن قانع‌کننده است. اختلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز و دریای سرخ، شوک‌های فلج‌کننده‌ای را به بازارهای جهانی انرژی و کود وارد کرد. برای آر-۴، پایان دادن به درگیری صرفاً یک مسئله صلح منطقه‌ای نبود، بلکه مسئله بقای اقتصادی داخلی بود.[3][5]

کشورهایی که به واردات وابسته هستند، مانند مصر، پاکستان و ترکیه، خود را به طور منحصر به فردی در برابر هزینه‌های سرسام‌آور انرژی و اختلال در زنجیره‌های تأمین آسیب‌پذیر دیدند. در عین حال، عربستان سعودی، غول صادرکننده انرژی، با تهدیدی وجودی برای توانایی خود در انتقال ایمن نفت به بازارهای جهانی روبرو شد. این آسیب‌پذیری اقتصادی مشترک، چسبی بود که این بازیگران ژئوپلیتیک تاریخی متمایز را در یک بلوک واحد و متمرکز متحد کرد.[3]

با این حال، تحلیلگران استراتژیک لایه‌ای از عدم قطعیت را در مورد مسیر نهایی این گروه مطرح می‌کنند. مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک خاطرنشان می‌کند که اگرچه این بلوک برای مقابله با پرخاشگری اسرائیل و مدیریت پیامدهای جنگ آمریکا و ایران تشکیل شد، اما بعید است که به یک اتحاد دفاعی متقابل رسمی و الزام‌آور مانند ناتو تبدیل شود. اولویت‌های داخلی متنوع این چهار کشور، حفظ یک پیمان نظامی سخت‌گیرانه را دشوار می‌سازد.[3]

در عوض، کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که آر-۴ به عنوان یک «کنسرت قدرت‌ها» مؤثرتر عمل می‌کند—یک کمیته موقت از قدرت‌های منطقه‌ای که پاسخ‌ها به شوک‌های ژئوپلیتیک را هماهنگ می‌کند. این ترتیب انعطاف‌پذیر به چهار کشور اجازه می‌دهد تا اهرم فشار دیپلماتیک و اقتصادی خود را در جایی که منافعشان همسو می‌شود، به اشتراک بگذارند، بدون اینکه درگیر اختلافات محلی یکدیگر شوند.[3]

با این حال، پیوندهای نظامی دوجانبه در داخل این بلوک به طور غیرقابل انکاری در پس‌زمینه در حال تعمیق هستند. عربستان سعودی اخیراً یک پیمان دفاعی متقابل با پاکستان منعقد کرده و دهه‌ها همکاری امنیتی بین این قدرت خلیج فارس و کشور هسته‌ای آسیای جنوبی را رسمی کرده است. علاوه بر این، مقامات ترکیه علناً اذعان کرده‌اند که بحث‌هایی در مورد مشارکت احتمالی آنکارا در ترتیبات دفاعی مشابه با ریاض و اسلام‌آباد در حال انجام است.[3]

با پیشرفت پنجره ۶۰ روزه مذاکره که توسط تفاهم‌نامه اسلام‌آباد تعیین شده است، فشار آر-۴ به سمت نهادینه‌سازی، نشان‌دهنده یک تغییر عمیق به سوی چندقطبی شدن در خاورمیانه است. به نظر می‌رسد دوران دیکته کردن معماری امنیتی منطقه توسط یک ابرقدرت واحد در حال فروپاشی است و شبکه‌ای از قدرت‌های میانی توانمند جایگزین آن شده‌اند که مایلند منافع خود را ابراز کنند.[5]

اینکه آیا آر-۴ به عنوان یک ساختار نهادی دائمی دوام خواهد آورد یا عمدتاً به عنوان یک ابزار مدیریت بحران بسیار مؤثر عمل خواهد کرد، هنوز مشخص نیست. با این حال، این گروه چهارجانبه با موفقیت در وادار کردن به کاهش تنش در یکی از خطرناک‌ترین درگیری‌های دهه، ثابت کرده است که قدرت‌های اصلی جهان اسلام می‌توانند به طور مؤثری شرایط ثبات خود را دیکته کنند.[3]