امضای بیانیه العلمین میان مصر، اریتره، سومالی و سودان؛ هماهنگی امنیتی در دریای سرخ و حوضه نیل

دولت‌های مصر، اریتره، سومالی و سودان رسماً یک سازوکار امنیتی مشترک برای مدیریت امنیت دریای سرخ و رود نیل تأسیس کردند؛ اقدامی که عملاً اتیوپی را با یک جبهه دیپلماتیک یکپارچه در محاصره قرار می‌دهد. این چهار کشور با امضای «بیانیه العلمین» در روز یکشنبه، متعهد به برگزاری نشست‌های دوره‌ای سران و ایجاد یک نهاد اجرایی دائمی برای هماهنگی سیاست‌های منطقه‌ای خود شدند.[1][4]

این توافق با پیوند زدن سه مناقشه مجزا—حقابه رود نیل، دسترسی به دریای سرخ و حاکمیت سرزمینی سومالی—در قالب یک بلوک ژئوپلیتیک واحد، توازن قوا را در شاخ آفریقا دگرگون می‌سازد. عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، میزبانی این نشست چهارجانبه را در شهر العلمین الجدیده بر عهده داشت و توانست عبدالفتاح البرهان، فرمانده ارتش سودان را به ائتلاف سه‌جانبه پیشین ملحق کند.[1][4]

ایسایاس افورقی، رئیس‌جمهور اریتره، و حسن شیخ محمود، رئیس‌جمهور سومالی، نیز در این مذاکرات که بر تحولات فوری منطقه و امنیت دریانوردی متمرکز بود حضور یافتند. سران چهار کشور بر سر تشکیل کارگروه مشترک پیگیری جهت هماهنگی اجرای سیاست‌ها میان پایتخت‌های خود توافق کردند.[1]

در بیانیه مشترک آمده است: «رهبران بر پایبندی به اصول بنیادین حقوق بین‌الملل، به‌ویژه احترام به حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی کشورها تأکید کردند.» متن بیانیه همچنین هرگونه تشکیل ساختارهای موازی اداری و حمایت خارجی از نیروهای مزدور در سطح منطقه را صراحتاً مردود اعلام کرد.[1][3]

مدیریت دریای سرخ و دسترسی به آب‌های آزاد

اگرچه در متن بیانیه اشاره مستقیمی به نام اتیوپی نشده، مفاد آن به شکلی نظام‌مند منافع راهبردی کلیدی آدیس‌آبابا را هدف قرار داده است. بیانیه تأکید می‌کند که مدیریت و ترتیبات امنیتی دریای سرخ صرفاً در صلاحیت کشورهای ساحلی آن است و همگان باید به مقررات ترانزیت دریانوردی بین‌المللی پایبند باشند.[1][3]

این موضع‌گیری، ردی قاطع بر تلاش‌های مستمر اتیوپیِ محصور در خشکی برای دستیابی به پایگاه دریایی و دسترسی تجاری به بنادر منطقه تلقی می‌شود. در حالی که آدیس‌آبابا جمعیت میلیونی و وزن اقتصادی خود را دلیلی بر ضرورت دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد می‌داند، این نشست هرگونه سازوکار امنیت دریایی را منحصراً به کشورهای ساحلی محدود کرد.[3][4]

این تنش دیپلماتیک در پی یک هفته رویارویی شدید در شاخ آفریقا شکل گرفته که جدی‌ترین بحران منطقه پس از جنگ تیگرای (۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲) به شمار می‌رود. اتیوپی اخیراً یک دیپلمات مصری را اخراج کرد که پاسخ متقابل قاهره را به همراه داشت؛ هم‌زمان، آدیس‌آبابا دستور تعطیلی سفارت خود در اسمره را صادر و ۱۰ دیپلمات اریتره‌ای را اخراج کرد.[4]

مصر از پیش برای پشتیبانی از مانورهای دیپلماتیک خود به ابزار قدرت سخت روی آورده و حدود ۱۵ هزار نیروی نظامی در سومالی مستقر کرده است. قاهره همچنین پایگاه‌هایی دریایی و زمینی در اریتره دایر کرده که هم‌زمان با تعمیق همکاری‌های نظامی میان این متحدان، به انزوای منطقه‌ای اتیوپی دامن می‌زند.[4]

مناقشه رود نیل و امنیت منابع آب

سران چهار کشور همچنین خواستار رعایت دقیق حقوق بین‌الملل در خصوص آبراه‌های مرزی مشترک با تأکید بر اصل «منع اضرار» شدند. آن‌ها اعلام کردند هرگونه پروژه تأثیرگذار بر رود نیل باید مشروط به اطلاع‌رسانی قبلی و دستیابی به اجماع باشد و اقدامات یکجانبه‌ای را که به سهمیه آب کشورهای پایین‌دست آسیب می‌زند غیرقابل قبول دانستند.[1][2]

قاهره و خارطوم سال‌هاست با آبگیری و بهره‌برداری یکجانبه از سد النهضه اتیوپی بدون دستیابی به توافقی الزام‌آور مخالفت کرده‌اند. اکنون مصر با وارد کردن اریتره و سومالی به این بیانیه امنیت آبی، توانسته مناقشه‌ای دوجانبه را به یک الزام امنیتی فراگیر در سطح منطقه تبدیل کند.[1][4]

به گزارش دیلی نیوز مصر، «نشست، همکاری مبتنی بر اطلاع‌رسانی قبلی، مشورت و اجماع را الزامی ساخت و مخالفت صریح خود را با هر اقدام یکجانبه مخل منافع آبی موجودِ کشورهای پایین‌دست نیل اعلام کرد.» این ادبیات کاملاً منطبق بر موضع دیرینه دیپلماتیک مصر در برابر اقدامات یکجانبه بر روی این رودخانه است.[1]

در مقابل، اتیوپی سد برق‌آبی النهضه را برای توسعه ملی خود حیاتی می‌داند و هرگونه ترتیبی را که استفاده حاکمیتی این کشور از نیل آبی را محدود سازد رد می‌کند. این سد بیش از یک دهه محور تنش بوده، اما پیوستن کشورهای غیرساحلی حوضه نیل نظیر سومالی و اریتره به این جبهه، ورود به مرحله تازه‌ای از فشارهای چندجانبه را نشان می‌دهد.[4]

حاکمیت سومالی و مسئله سومالی‌لند

در محور سومالی، بیانیه العلمین حمایتی تمام‌عیار از تمامیت ارضی موگادیشو به نمایش گذاشت. هر چهار دولت هرگونه شناسایی بین‌المللی سومالی‌لند را به عنوان تعرض مستقیم به حاکمیت ملی و وحدت سرزمینی سومالی قاطعانه رد کردند.[1][2]

این پشتیبانی، جایگاه دیپلماتیک سومالی را در مقاومت علیه یادداشت تفاهم جنجالی میان اتیوپی و سومالی‌لند تقویت می‌کند. آن توافقنامه که به اتیوپی امکان دسترسی به نوار ساحلی را در ازای احتمال شناسایی رسمی سومالی‌لند می‌داد، جرقه اولیه بازآرایی‌های امنیتی کنونی در منطقه را رقم زد.[2][4]

سران حاضر در العلمین همچنین خواستار تأمین بودجه پایدار و قابل پیش‌بینی برای مأموریت تثبیت و پشتیبانی اتحادیه آفریقا در سومالی (AUSSOM) شدند. آن‌ها بر ضرورت پیشبرد اقدامات ضدتروریستی و تسهیل واگذاری منظم مسئولیت‌های امنیتی به نیروهای ارتش فدرال سومالی تأکید ورزیدند.[1]

این نشست برای سودان نیز در بحبوحه یک منازعه ویرانگر داخلی، پشتوانه منطقه‌ای بسیار مهمی جهت تقویت دولت تحت هدایت ارتش فراهم آورد. بیانیه با حمایت از نهادهای ملی سودان، خواستار فرآیند سیاسی به رهبری خود سودانی‌ها شد و هرگونه پشتیبانی خارجی از نیروهای شبه‌نظامی پشتیبانی سریع را مردود شمرد.[1][3]

دگرگونی در ائتلاف‌های منطقه‌ای

آدیس‌آبابا پیش‌تر از سوی برخی همسایگان به بسترسازی برای حمایت از شورشیان متهم شده بود، اتهامی که اتیوپی آن را به شدت تکذیب می‌کند. موضع هماهنگ العلمین بر مشروعیت دولت‌های امضاکننده صحه می‌گذارد و هم‌زمان هشداری به کشورهای پیرامونی در خصوص دخالت در مناقشات داخلی سودان است.[4]

این بلوک چهارجانبه نشان‌دهنده توسعه چشمگیر توافقات دیپلماتیک گذشته است و سودان را به چارچوبی وارد می‌کند که پیش‌تر حول محور مصر، اریتره و سومالی شکل گرفته بود. حضور خارطوم نشان می‌دهد که نگرانی‌های راهبردی همسایگان اتیوپی با وجود اولویت‌های داخلی متفاوتشان، به نقطه اشتراک رسیده است.[1][4]

اتحادیه آفریقا ضمن دعوت همه طرف‌ها به پرهیز از لحن تنش‌زا، خواستار حل اختلافات از مسیر گفتگو شده است. با این حال، پایه‌گذاری سازوکار اجرایی و نظارتی دائمی توسط امضاکنندگان بیانیه العلمین حاکی از آن است که این بلوک چهارگانه درصدد نهادینه‌سازی و تثبیت موضع مشترک خود است.[1][4]

ماه‌های پیش‌رو مشخص خواهد کرد که آیا این محاصره دیپلماتیک، آدیس‌آبابا را به تعدیل برنامه‌های منطقه‌ای خود وادار می‌کند یا بر شتاب نظامی‌سازی شاخ آفریقا می‌افزاید. با ایجاد این سازوکارهای رسمی، متحدان منطقه‌ای خطوط قرمز روشنی را پیرامون مرزهای آبی و خاکی خود ترسیم کرده‌اند.[1][4]