سایه تحریم‌های آمریکا بر سر مسافران؛ تهدید ایران به اختلال در حریم هوایی منطقه پس از لغو پروازها در امارات و آذربایجان

روز پنجشنبه، ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲ مهر ۱۴۰۵)، مسافرانی که در حال ترانزیت از فرودگاه بین‌المللی دبی و فرودگاه بین‌المللی حیدر علی‌اف باکو بودند، ناگهان دیدند که تابلوهای پرواز از نام شرکت‌های هواپیمایی ایرانی خالی شده است. این لغو ناگهانی پروازها پس از پایان مهلت ۲۳ سپتامبر ایالات متحده رخ داد؛ مهلتی که فرودگاه‌های جهانی خدمات‌دهنده به ۲۷ خط هوایی تحریم‌شده ایرانی را به مجازات‌های ثانویه تهدید می‌کرد. با اجرای این قانون، مقامات هوانوردی در امارات متحده عربی، عراق و جمهوری آذربایجان برای رعایت دستورالعمل آمریکا، عملیات پروازی ایران را به حالت تعلیق درآوردند و عملاً شریان‌های اصلی هوایی تهران به منطقه اطراف را قطع کردند.[1][4][5][7]

این زمین‌گیری پروازها، واکنش دیپلماتیک فوری و تند تهران را در پی داشت و اساساً سطح ریسک را برای مسافرانی که در آسمان خاورمیانه سفر می‌کنند، تغییر داد. روز جمعه، ۲۵ سپتامبر، یکی از مشاوران ارشد رهبر جمهوری اسلامی، آیت‌الله علی خامنه‌ای، هشدار مستقیمی صادر کرد و گفت که اگر کشورهای همسایه به اجرای محدودیت‌های آمریکا ادامه دهند، ایران در سفرهای هوایی منطقه اختلال ایجاد خواهد کرد. این تهدید، خطر را برای هوانوردی تجاری در یکی از شلوغ‌ترین کریدورهای ترانزیتی جهان، جایی که روزانه هزاران پرواز بین‌المللی از روی خلیج فارس عبور می‌کنند، به شدت بالا می‌برد.[3][9]

برای مسافرانی که روی زمین مانده‌اند، این اجرای ناگهانی، گره‌های کور لجستیکی شدیدی ایجاد کرده و برنامه‌های سفر با دقت چیده‌شده‌شان را به هم ریخته است. مسافرانی که تلاش می‌کردند از مرزهای زمینی عبور کنند، از صف‌های کیلومتری و صحنه‌هایی پر هرج‌ومرج خبر دادند، چرا که مسافران سرگردان به دنبال مسیرهای جایگزین برای خروج از کشور بودند. با قطع شدن پروازهای مستقیم به قطب‌های اصلی مانند دبی و باکو، مسیرهای عملیاتی باقی‌مانده به شدت با رزرو بیش از حد مواجه شده‌اند و هزاران مسافر را با بلیت‌های نامعتبر و بدون هیچ گزینه روشنی برای رزرو مجدد رها کرده‌اند.[1][8][10]

سازوکاری که این تعطیلی را هدایت می‌کند، بر اجرای سخت‌گیرانه تحریم‌های ثانویه توسط وزارت خزانه‌داری آمریکا استوار است. این دستورالعمل که روز چهارشنبه به اجرا درآمد، صراحتاً هشدار داد که هر فرودگاه بین‌المللی که خدمات هندلینگ زمینی، سوخت‌گیری یا تعمیر و نگهداری را به شرکت‌های هواپیمایی مشخص‌شده ایرانی ارائه دهد، با خطر اخراج از سیستم مالی ایالات متحده مواجه خواهد شد. در مواجهه با این اتمام حجت، مقامات هوانوردی منطقه ترجیح دادند تا به جای حفظ ارتباط با تهران، از جایگاه خود به عنوان قطب‌های بین‌المللی محافظت کنند.[2][4][5][7]

پیش از ضرب‌الاجل ۲۳ سپتامبر، شرکت‌هایی مانند ماهان‌ایر و ایران‌ایر ده‌ها پرواز هفتگی به دبی داشتند و مسافران ترانزیتی و بار را جابه‌جا می‌کردند. از دست رفتن این مسیرها نه تنها مسافران فردی را سرگردان می‌کند، بلکه یک شریان حیاتی اقتصادی را برای کسب‌وکارهای ایرانی که به امارات به عنوان قطب صادرات مجدد وابسته هستند، قطع می‌کند. گزارش‌های اولیه از رسانه‌های دولتی و منطقه‌ای شامل نقل‌قول‌های مستقیم از مقامات هوانوردی درگیر نبود، اما دستورالعمل‌های عملیاتی بلافاصله در سطح پایانه‌های فرودگاهی به اجرا درآمدند.[2][4][6][7][8]

این رویارویی اکنون فشار عظیمی را بر حریم هوایی بر فراز تنگه هرمز و خلیج فارس وارد می‌کند. اگر تهران تهدید خود مبنی بر محدود کردن یا پیچیده کردن پروازهای عبوری را عملی کند، شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی که بین اروپا و آسیا پرواز می‌کنند ممکن است مجبور شوند هزاران مایل مسیر خود را به دور از حریم هوایی ایران تغییر دهند. چنین انحرافاتی ساعت‌ها به زمان پرواز اضافه می‌کند، مصرف سوخت را بالا می‌برد و برنامه‌های اتصال پروازی که با دقت در قطب‌های ترانزیتی بزرگ خلیج فارس تنظیم شده‌اند را مختل می‌سازد.[3][9][10]

حریم هوایی خاورمیانه در حال حاضر به دلیل درگیری‌های مداوم به شدت محدود شده است و همین امر باعث شده تا کریدورهای امن باقی‌مانده به طرز باورنکردنی شلوغ شوند. یک اختلال عمدی توسط کنترل ترافیک هوایی ایران، خطوط هوایی اروپایی و آسیایی را مجبور می‌کند تا در مسیرهای پروازی باریک بر فراز عربستان سعودی و مصر فشرده شوند و تاخیرها را در سراسر شبکه جهانی هوانوردی تشدید کنند. برای مسافرانی که در حال رزرو تعطیلات زمستانی پیش رو هستند، این تغییر مسیرهای احتمالی مستقیماً به معنای کرایه‌های بالاتر و توقف‌های طولانی‌تر در فرودگاه‌ها خواهد بود.[3][10]

نهادهای نظارتی هوانوردی و شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی در حال حاضر حریم هوایی را برای هرگونه تغییر در پروتکل‌های کنترل ترافیک هوایی ایران زیر نظر دارند. تا زمانی که یک راه‌حل دیپلماتیک پدیدار شود یا کریدورهای ترانزیتی جایگزین ایجاد گردند، مسافرانی که از طریق قطب‌های خاورمیانه پرواز می‌کنند با چشم‌انداز بسته شدن ناگهانی حریم هوایی و طولانی شدن زمان پرواز مواجه هستند. نقطه عطف قابل‌بررسی بعدی این خواهد بود که آژانس‌های ایمنی هوانوردی اروپا در روزهای آینده چگونه بولتن‌های خطر خود را برای کریدور خلیج فارس به‌روزرسانی می‌کنند.[6][9]