چرا گذرنامه بسته هرگز با اسکنرهای دوربرد هک و خوانده نمی‌شود؟

شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در صف بازرسی فرودگاه شارل دوگل ایستاده‌اید و کیفی چرمی با لایه‌ای از توری فلزی ضدامواج را محکم در دست گرفته‌اید؛ ابزاری که خریده‌اید تا مبادا یک جیب‌بر دیجیتال در شلوغی ترمینال هویت شما را از راه دور برباید.

اما این لایه‌های فلزی در حقیقت راه‌حلی برای مشکلی هستند که نهادهای مرزی جهان حدود دو دهه پیش پرونده‌اش را برای همیشه بستند. تراشه رادیویی درون گذرنامه شما دارای قفل رمزنگاری است و تا زمانی که اسکنر نوری متن چاپ‌شده روی صفحه گذرنامه را نخواند، از نظر فیزیکی توانایی انتقال هیچ داده‌ای را ندارد.[1]

گذرنامه بسته، عملاً گذرنامه‌ای خاموش است. سیستم هوانوردی بین‌المللی بر سازوکاری به نام «کنترل دسترسی پایه» (BAC) تکیه دارد که جوهر فیزیکی روی کاغذ را به یک کلید دیجیتال الزامی بدل می‌کند؛ سازوکاری که تضمین می‌دهد بدون باز شدن فیزیکی دفترچه، تراشه فعال نشود.[1][2]

رادیوی پنهان درون گذرنامه

از سال ۲۰۰۶ به بعد، بیش از ۱۵۰ کشور گذرنامه‌های بیومتریک صادر می‌کنند که نشان مستطیلی دوربین‌مانند طلایی‌رنگ روی جلد آنها به چشم می‌خورد. در عطف یا لایه پشتی این دفترچه‌ها، یک ریزتراشه شناسایی با امواج رادیویی (RFID) و یک آنتن مسی پنهان شده است.[2]

این تراشه حاوی نسخه دیجیتال صفحه عکس شما شامل نام، تاریخ تولد، ملیت و تصویر بیومتریک باکیفیت از چهره است. تبادل داده بر بستر استاندارد ISO/IEC 14443 انجام می‌شود؛ همان فناوری ارتباط میدانی نزدیک (NFC) که در کارت‌های بانکی بدون تماس و کارت کلید هتل‌ها به کار می‌رود.[1][2]

بروس اشنایر، کارشناس برجسته امنیت و مدرس دانشکده کندی هاروارد، یادآور می‌شود: «تعبیه تراشه بی‌سیم از همان ابتدا این هراس عمومی را پدید آورد که مبادا مهاجمی با یک اسکنر پنهان در مکانی شلوغ هویت افراد را بدون تماس بدزدد.»

همین نگرانی‌ها بازار بزرگی برای فروش لوازم سفر ضد RFID به راه انداخت؛ از کمربندهای پول دارای پوشش مسدودکننده تا غلاف‌های آلومینیومی. با این حال، طراحان استاندارد جهانی گذرنامه، سال‌ها پیش از چاپ نخستین اسناد بیومتریک، این سناریوی سرقت در حال حرکت را پیش‌بینی و مهار کرده بودند.[4]

چرا متن چاپی اهمیت دارد؟

سد دفاعی درست در پایین‌ترین بخش صفحه عکس گذرنامه شما قرار دارد: دو خط متنی متراکم و تک‌فاصله که با علامت‌های فلش‌مانند پر شده است. این بخش که «منطقه ماشین‌خوان» (MRZ) نام دارد، بر پایه سند ۹۳۰۳ سازمان بین‌المللی هوانوردی کشوری (ایکائو) استانداردسازی شده است.[1]

وقتی گذرنامه را به افسر مرزی می‌دهید یا آن را روی گیت‌های الکترونیکی خودکار قرار می‌دهید، دستگاه یک تصویر با کنتراست بالا از این دو سطر ثبت می‌کند. سپس نرم‌افزار بازشناسی نوری نویسه‌ها (OCR)، جوهر چاپ‌شده را به رشته‌ای متشکل از دقیقاً ۷۲ نویسه تبدیل می‌کند.[1][2]

سامانه سه داده کلیدی را از این رشته استخراج می‌کند: شماره گذرنامه، تاریخ تولد و تاریخ انقضا. سپس این سه قلم اطلاعاتی به همراه رقم‌های کنترلی ریاضی‌شان وارد یک الگوریتم هش رمزنگاری می‌شوند.[1][4]

شرکت تالس، از بزرگ‌ترین سازندگان گذرنامه‌های بیومتریک، در گزارش فنی سال ۲۰۲۴ خود تاکید می‌کند: «هش به‌دست‌آمده یک کلید جلسه متقارن و یکتا می‌سازد. تراشه هر درخواستی را که با این کلید نوری رمزنگاری نشده باشد، بی‌درنگ نادیده می‌گیرد و هیچ واکنشی نشان نمی‌دهد.»[2]

این پروتکل که به عنوان کنترل دسترسی پایه (BAC) شناخته می‌شود، یک پیش‌شرط فیزیکی برای تراکنش دیجیتال ایجاد می‌کند: اگر فرد مهاجم نتواند با چشم یا دوربین درون گذرنامه را ببیند، حدس زدن رمز عبور برای بیدار کردن تراشه غیرممکن است.[1][2]

فیزیک و ناممکن بودن سرقت در حال حرکت

حتی اگر فردی بتواند شماره گذرنامه و تاریخ انقضای آن را حدس بزند، اصول فیزیکی امواج برد کوتاه مانع از سرقت مخفیانه می‌شود. آنتن مسی درون گذرنامه کاملاً غیرفعال (پسیو) است و هیچ‌گونه باتری یا منبع تغذیه مستقلی ندارد.[3]

این تراشه برای روشن شدن باید انرژی الکترومغناطیسی ساطع‌شده از خود اسکنر را جذب کند. طبق استاندارد ISO/IEC 14443، جفت‌شدگی القایی نیازمند فاصله‌ای کمتر از ۱۰ سانتی‌متر است و با خروج از این دامنه، ارتباط فوراً قطع می‌شود.[2]

فردی که با سرعت معمولی پیاده‌روی یعنی ۱٫۴ متر بر ثانیه در سالن فرودگاه قدم می‌زند، تنها کمتر از ۰٫۱۴ ثانیه در میدان ۱۰ سانتی‌متری یک اسکنر باقی می‌ماند. این بازه زمانی بسیار کوتاه‌تر از زمان مورد نیاز برای تغذیه تراشه، تبادل کلیدهای رمزنگاری و بارگیری اطلاعات بیومتریک است.[3]

دفتر فدرال امنیت اطلاعات آلمان (BSI) در گزارش امنیتی سال ۲۰۲۵ خود تصریح کرده است: «محدودیت‌های زمانی سامانه‌های غیرفعال RFID قطعی هستند. خواندن موفق داده‌ها نیازمند میدانی پایدار است که در حال حرکت هرگز شکل نمی‌گیرد.»

بنابراین سناریوی مشهور جیب‌بری دیجیتال—که در آن سارقی در متروی شلوغ به شما تنه می‌زند تا مشخصاتتان را بدزدد—از نظر فیزیکی و ریاضی یک افسانه است؛ تراشه پیش از آغاز مبادله داده‌ها خاموش می‌شود.

ارتقای دست‌دادن دیجیتال

گرچه پروتکل BAC سرقت در حال حرکت را حل کرد، اما رمزنگاران دریافتند که آنتروپی یا پیچیدگی تصادفی داده‌های منطقه ماشین‌خوان پایین است. چون تاریخ‌های تولد و انقضا الگوهای قابل پیش‌بینی دارند، مهاجمی که امواج رادیویی را هنگام بررسی رسمی مرزی شنود می‌کرد، شاید می‌توانست بعداً کلید را با محاسبات بشکند.[4]

برای بستن این شکاف شنود، ایکائو پروتکل قدرتمندتری به نام PACE (برقراری ارتباط احراز هویت‌شده با گذرواژه) طراحی کرد. این سازوکار از سال ۲۰۱۴ در اروپا به کار رفت و به تدریج جایگزین کلید ایستا با یک تبادل نامتقارن و تصادفی شد.[1]

در پروتکل PACE، اسکنر نوری هنوز متن چاپ‌شده را می‌خواند تا اثبات کند سند فیزیکی در دست کاربر قرار دارد، اما این متن مستقیماً کلید رمزنگاری نیست، بلکه پایه‌ای برای ایجاد یک تونل ارتباطی کاملاً یک‌بارمصرف و رمزنگاری‌شده است.

به گزارش موسسه ملی فناوری و استانداردهای آمریکا (NIST)، «پروتکل PACE اطمینان می‌دهد که حتی اگر مهاجمی کل امواج رادیویی میان گذرنامه و گیت مرزی را ضبط کند، به هیچ عنوان نمی‌تواند داده‌های بیومتریک را رمزگشایی نماید.»

این تدبیر جدید، شنود امواج را بی‌اثر می‌کند و در عین حال همان اصل حفاظت فیزیکی را نگه می‌دارد: گذرنامه باید حتماً باز شود و متون آن با نور خوانده شود تا تراشه اجازه گفتگو صادر کند.[1][4]

بازنگری در امنیت سفر

با وجود این لایه‌های چندگانه حفاظتی، بازار کیف‌ها و غلاف‌های ضد RFID همچنان رو به رشد است؛ بازاری که از درک نادرست مسافران نسبت به سازوکار سامانه‌های مرزی مدرن تغذیه می‌کند. سالانه میلیون‌ها دلار صرف خرید محافظ‌هایی می‌شود که برای سندی غیرقابل‌نفوذ ساخته شده‌اند.

تنها لحظه‌ای که گذرنامه شما داده‌ای مخابره می‌کند، زمانی است که روی صفحه شیشه‌ای اسکنر مرزی به صورت باز قرار دارد. در همان لحظه، کیف مسدودکننده ضدامواج خالی در جیب شماست و عملاً هیچ کارکردی ندارد.[3]

متخصصان امنیت به مسافران توصیه می‌کنند به جای نگرانی درباره تهدیدهای علمی‌تخیلی، بر خطرات واقعی و ساده تمرکز کنند: مراقبت از گم شدن یا ربوده شدن گذرنامه و پرهیز از سپردن آن به عنوان وثیقه به مراکز غیرمعتبر کرایه موتور یا اقامتگاه‌های بدون مجوز.[4]

جوهر روی صفحه عکس برای هویت‌ربایان امروزی بسیار ارزشمندتر از داده‌های رمزشده تراشه است. یک تصویر ساده و باکیفیت گوشی تلفن از گذرنامه باز شما کافی است تا حساب‌های جعلی ساخته شود یا احراز هویت‌های ساده آنلاین دور زده شوند.[3][4]

پس می‌توانید آن کیف‌های فلزی سنگین را کنار بگذارید یا از آن‌ها برای نگهداری رسیدها استفاده کنید. مهندسان گذرنامه‌های بین‌المللی درِ دیجیتال را محکم بسته‌اند و کلید ورود را تنها در صفحات داخلی آن چاپ کرده‌اند.[3]