تداوم پروازهای بوئینگ ۷۷۷ ماهان‌ایر به جنوب‌شرق آسیا؛ گزارش نیویورک‌تایمز از شبکه تامین قطعات

دلیل تداوم پروازهای بوئینگ ۷۷۷ هواپیمایی ماهان به جنوب‌شرق آسیا با وجود تشدید تحریم‌های آمریکا، ترکیبی از شبکه‌های پیچیده تامین قطعات و تمایل کشورهای آسیایی به حفظ ارتباطات هوایی است. در حالی که کارزار جدید واشنگتن با نام «عملیات طرد اقتصادی» قصد دارد هوانوردی غیرنظامی ایران را زمین‌گیر کند، پروازهای مستقیم این شرکت به مقاصدی مانند ویتنام و تایلند بدون وقفه ادامه دارد. این تداوم عملیاتی نشان‌دهنده محدودیت‌های ابزار تحریم در برابر زنجیره‌های تامین غیررسمی است.[1][2]

گزارش‌های اخیر، از جمله بررسی‌های میدانی نیویورک‌تایمز، نشان می‌دهد که هواپیمای ۲۳ ساله بوئینگ ۷۷۷ با شناسه ثبت EP-MTE همچنان در مسیرهای بین‌المللی از مبدأ تهران به شهرهایی چون هوشی‌مین، بانکوک، پکن و مسکو پرواز می‌کند. پروازهای مستقیم به ویتنام که از ماه اوت ۲۰۲۶ آغاز شده‌اند، به صورت هفتگی انجام می‌شوند. مسافران این پروازها عمدتاً ایرانیانی هستند که برای دیدار با خانواده یا مقاصد تجاری به این منطقه سفر می‌کنند.[1][3]

معماری شبکه‌های تامین واسطه

دور زدن محدودیت‌های هوانوردی نیازمند یک معماری چندلایه برای انتقال مالکیت هواپیماهاست. اسناد ردیابی نشان می‌دهد که بوئینگ ۷۷۷ مورد استفاده در مسیر ویتنام، در ابتدا بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۳ به «سنگاپور ایرلاینز» تحویل داده شده بود. این هواپیما پس از فعالیت در یک شرکت تایلندی و سه سال زمین‌گیری در استرالیا، توسط یک شرکت پوششی در فلوریدا خریداری شد.[1]

این زنجیره انتقال به همین جا ختم نشد؛ هواپیما پس از انتقال به چین، توسط شرکت دیگری در ماداگاسکار ثبت شد و در نهایت در ژوئیه ۲۰۲۵ به ناوگان هوایی ایران پیوست. این مسیر طولانی و پیچیده، روش استاندارد شبکه‌های تامین برای دور زدن محدودیت‌های فروش مستقیم هواپیماهای پهن‌پیکر به شرکت‌های تحت تحریم است.[1][2]

حفظ صلاحیت پروازی این هواپیماهای قدیمی بدون پشتیبانی رسمی شرکت سازنده، چالش مهندسی بزرگی محسوب می‌شود. کارشناسان هوانوردی این فرآیند را به «تکمیل یک پازل پیچیده» تشبیه می‌کنند که در آن مهندسان تعمیر و نگهداری مجبورند از قطعات سایر هواپیماهای زمین‌گیر شده استفاده کنند. این رویکرد، اگرچه از نظر مکانیکی پرخطر توصیف می‌شود، اما توانسته است ناوگان پهن‌پیکر را در وضعیت عملیاتی نگه دارد.[1]

شکاف در اجرای تحریم‌های ثانویه

وزارت خزانه‌داری آمریکا در ماه سپتامبر ۲۰۲۶، تحریم‌های جدیدی را علیه ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی از جمله ماهان اعمال کرد. این تهدیدها باعث شد تا کشورهایی مانند عمان، ترکیه و عراق پذیرش پروازهای این شرکت را متوقف کنند و شبکه‌های خدماتی در این کشورها همکاری خود را به حالت تعلیق درآورند.[1][2]

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، در بیانیه ماه سپتامبر خود صراحتاً اعلام کرد: «این یک هشدار به هر کسی است که با خطوط هوایی باقی‌مانده ایران تجارت می‌کند؛ شما در معرض خطر قطع دسترسی به سیستم مالی جهانی قرار دارید.»[1][2]

با این حال، واکنش کشورهای جنوب‌شرق آسیا به این هشدارها متفاوت بوده است. کشورهایی نظیر ویتنام و تایلند، در کنار چین و روسیه، همچنان حریم هوایی و فرودگاه‌های خود را به روی این پروازها باز نگه داشته‌اند. مقامات فرودگاهی و وزارت خارجه ویتنام تاکنون از واکنش رسمی به هشدارهای واشنگتن خودداری کرده‌اند و عملیات خدمات‌دهی به این پروازها در فرودگاه هوشی‌مین به صورت عادی جریان دارد.[1][3]

تحلیلگران سیستم‌های ژئوپلیتیک معتقدند که پذیرش این ریسک از سوی کشورهای آسیایی، ریشه در محاسبات بلندمدت انرژی و ترانزیت دارد. حفظ ارتباطات هوایی با ایران، به عنوان یکی از بازیگران کلیدی در تامین انرژی خاورمیانه و کنترل‌کننده تنگه هرمز، برای اقتصادهای در حال رشد جنوب‌شرق آسیا دارای ارزش استراتژیک است. این کشورها ترجیح می‌دهند جریان تجارت و مسافر را فدای فشارهای یک‌جانبه نکنند.[1]

پیامدهای عملیاتی برای مسافران

برای مسافران ایرانی، تداوم این پروازها به معنای حفظ یکی از معدود شریان‌های ارتباطی مستقیم با شرق آسیاست. با توجه به توقف پروازهای شرکت‌های هواپیمایی خارجی به تهران و لغو مسیرهای ترانزیتی از طریق استانبول و دبی، پروازهای مستقیم ماهان به بانکوک و هوشی‌مین نقش حیاتی در جابجایی مسافران ایفا می‌کنند.[2][3]

با این وجود، استفاده از هواپیماهایی با میانگین سنی بیش از دو دهه، نگرانی‌هایی را در زمینه ایمنی پرواز ایجاد کرده است. مسافران این خطوط در مصاحبه‌های خود به وضوح به آگاهی از این خطرات اشاره می‌کنند، اما محدودیت گزینه‌های جایگزین و نیاز به سفرهای ضروری، آن‌ها را به استفاده از این پروازها سوق می‌دهد.[1]

امیر، مسافر ۶۶ ساله ایرانی که در فرودگاه هوشی‌مین حضور داشت، در توصیف تجربه سفر با این ناوگان قدیمی می‌گوید: «حتی اگر نمی‌خواهید در مورد آن فکر کنید، خطر در ذهن شماست. امیدوارم به سلامت فرود بیاییم و هیچ اتفاقی نیفتد.»[1]

علاوه بر هواپیمای EP-MTE، داده‌های ردیابی پرواز نشان می‌دهد که هواپیمای دیگری با شناسه EP-MTB نیز در این مسیرها فعال است. این بوئینگ ۷۷۷ با ظرفیت بیش از ۴۰۰ صندلی، یکی از معدود هواپیماهای پهن‌پیکر فعال در ناوگان هوایی ایران است که توانایی انجام پروازهای بدون توقف در مسیرهای طولانی اقیانوسی را دارد. حفظ این ظرفیت برای مسیرهای پرتقاضای آسیایی یک اولویت استراتژیک برای شرکت‌های ایرانی محسوب می‌شود.[1][3]

ابتکار «عملیات طرد اقتصادی» آمریکا تنها خطوط هوایی را هدف قرار نداده است، بلکه شرکت‌های خدمات باربری، آژانس‌های فروش بلیت و تامین‌کنندگان سوخت در کشورهای ثالث را نیز شامل می‌شود. هدف از این رویکرد شبکه‌ای، مسدود کردن تمام گره‌های خدماتی است که یک پرواز بین‌المللی برای انجام عملیات خود به آن‌ها وابسته است.[2]

با این حال، انعطاف‌پذیری سیستم‌های هوانوردی ایران نشان می‌دهد که این شرکت‌ها توانسته‌اند با تغییر مداوم شرکت‌های پوششی و استفاده از ارزهای غیرقابل ردیابی، خدمات زمینی مورد نیاز خود را در فرودگاه‌های مقصد تضمین کنند. این رقابت مداوم میان نهادهای تحریم‌کننده و شبکه‌های دور زدن تحریم، هزینه‌های عملیاتی را به شدت افزایش داده، اما نتوانسته است جریان پروازها را متوقف کند.[1][2]