فرود نخستین پرواز مسافربری خارجی در ایران پس از معافیت تحریمی آمریکا

برای نخستین بار از زمان آغاز درگیری‌های اخیر در خاورمیانه و توقف گسترده پروازهای بین‌المللی، یک هواپیمای مسافربری متعلق به خطوط هوایی خارجی در خاک ایران به زمین نشست. این رویداد به معنای بازگشایی یک مسیر هوایی حیاتی است که در سال‌های گذشته سالانه میزبان بیش از پنج میلیون زائر و مسافر میان جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق بوده است.[1]

رسانه‌های دولتی ایران صبح روز پنجشنبه، هشتم اکتبر ۲۰۲۶، تصاویری از فرود موفقیت‌آمیز هواپیمای بوئینگ شرکت «هواپیمایی عراق» را پخش کردند. این پرواز که از مبدأ فرودگاه بین‌المللی نجف برخاسته بود، دقیقاً در ساعت ۶:۵۰ صبح به وقت محلی در باند فرودگاه بین‌المللی امام خمینی تهران به زمین نشست.[1]

رامین کاشف‌آذر، مدیرعامل شهر فرودگاهی امام خمینی، با تأیید این خبر اعلام کرد که این پرواز سرآغاز ازسرگیری خدمات هوایی بین‌المللی پس از یک دوره توقف طولانی است. بر اساس برنامه‌ریزی‌های جدید، هواپیمایی عراق از این پس روزانه یک پرواز رفت‌وبرگشت منظم در مسیر نجف-تهران انجام خواهد داد تا نیازهای مسافران دو کشور را پوشش دهد.[1]

این پرواز نقطه پایانی بر هفته‌ها انزوای هوایی و سرگردانی ده‌ها هزار مسافر در پی اعمال تحریم‌های جدید بود. پیش از این، خطوط هوایی عراق پروازهای خود به ایران را از اوایل ماه مارس به دلیل نگرانی‌های امنیتی متوقف کرده بودند و خطوط هوایی ایران نیز از ۲۳ سپتامبر امکان پرواز به عراق را از دست داده بودند.[2][5]

معافیت ویژه خزانه‌داری آمریکا

ازسرگیری این پروازها تنها پس از آن ممکن شد که دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا یک معافیت تحریمی یک‌ماهه و مشروط را برای شرکت هواپیمایی ملی عراق صادر کرد. این معافیت به دنبال درخواست‌های مکرر و رایزنی‌های مستقیم دولت عراق برای تسهیل سفر زائران شیعه، دانشجویان و بیماران صادر شده است.[3][4]

بر اساس جزئیات منتشر شده از سوی وزارت حمل‌ونقل عراق، این مجوز استثنایی محدود به پروازهای مسافری میان فرودگاه بین‌المللی نجف و سه شهر بزرگ ایران یعنی تهران، مشهد و اصفهان است. تلاش‌های علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، و وهاب الحسنی، وزیر حمل‌ونقل این کشور، نقش کلیدی در متقاعد کردن واشنگتن برای صدور این مجوز ایفا کرده است.[3][5]

دفتر نخست‌وزیری عراق همچنین اعلام کرد که این توافق دوجانبه شامل اجازه انجام تا ۴۰ پرواز روزانه برای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به مقصد فرودگاه نجف نیز می‌شود. با این حال، شرکت «ماهان‌ایر» که از سال ۲۰۱۱ به اتهام همکاری با نهادهای نظامی تحت تحریم‌های شدید آمریکا قرار دارد، به طور کامل از این معافیت مستثنی شده است.[3][5]

واشنگتن شروط بسیار سختگیرانه‌ای را برای تداوم این معافیت تعیین کرده است که بغداد ملزم به اجرای دقیق آن‌هاست. مسافران این پروازها تحت غربالگری امنیتی دقیق قرار می‌گیرند و انتقال هرگونه محموله نظامی، تجهیزات مرتبط با نهادهای اطلاعاتی و انتظامی ایران، و همچنین جابه‌جایی مقادیر کلان پول نقد در این پروازها کاملاً ممنوع است.[4]

علاوه بر این، افراد وابسته به دولت ایران، پرسنل نظامی و اعضای گروه‌های مسلح همسو با ایران حق استفاده از این پروازهای مسافربری را ندارند. شرکت هواپیمایی عراق موظف است حداکثر تا ۱۰ روز کاری پس از پایان اعتبار این مجوز در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، فهرست کامل مسافران و هزینه‌های انجام‌شده در ایران را به واشنگتن گزارش دهد.

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی توقف پروازها

بازار سفرهای هوایی میان ایران و عراق در ماه‌های اخیر با افت بی‌سابقه‌ای مواجه شده بود. داده‌های هوانوردی نشان می‌دهد که ظرفیت صندلی‌های پروازی در این مسیر در تابستان ۲۰۲۶ نسبت به سال گذشته ۴۶.۱ درصد کاهش یافته و به ۳۲۳ هزار و ۸۵۲ صندلی دوطرفه رسیده بود که ۷۰.۴ درصد پایین‌تر از نقطه اوج آن در تابستان ۲۰۲۴ است.[2]

توقف پروازها فشار مضاعفی بر اقتصاد شهرهای زیارتی مانند نجف و مشهد وارد کرده بود که درآمد اصلی آن‌ها به گردشگری مذهبی وابسته است. روز دوشنبه گذشته، صدها نفر از شهروندان عراقی و کارکنان بخش‌های خدماتی در مقابل فرودگاه نجف تجمع اعتراضی برگزار کردند و با انتقاد از فشارهای آمریکا، خواستار ازسرگیری فوری پروازها شدند.[5]

یاسر عبدالزهراء حجاج، سفیر عراق در ایران، پیش‌تر در واکنش به انتقادات تأکید کرده بود: «هیچ تصمیمی از سوی دولت برای توقف پروازها با ایران اتخاذ نشده، بلکه شرکت‌های خدمات زمینی خارجی به دلیل ترس از تحریم‌های آمریکا، از ارائه خدمات خودداری کرده‌اند.»

چشم‌انداز صنعت هوانوردی منطقه

در حالی که مسیر هوایی نجف-تهران بازگشایی شده است، چشم‌انداز کلی صنعت هوانوردی ایران همچنان به شدت محدود و تیره به نظر می‌رسد. پس از اعمال محدودیت‌های جدید آمریکا در اواخر سپتامبر تحت عنوان «عملیات طرد اقتصادی»، حجم پروازهای بین‌المللی در فرودگاه امام خمینی با افت چشمگیر ۴۲ درصدی مواجه شد.[1][4]

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، اخیراً اعلام کرد که واشنگتن فرستادگانی را به سراسر جهان اعزام کرده تا کشورها را برای انزوای اقتصادی ایران تحت فشار قرار دهند. او هشدار داد که هر شرکت یا فرودگاهی که به خطوط هوایی تحریم‌شده ایران خدمات ارائه دهد، به سرعت از سیستم مالی مبتنی بر دلار اخراج خواهد شد.[5]

در نتیجه این فشارها، بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی بزرگ منطقه‌ای و اروپایی، از جمله ترکیش ایرلاینز، پروازهای خود به مقصد شهرهای ایران را حداقل تا مارس ۲۰۲۷ از سیستم زمان‌بندی خود حذف کرده‌اند. این انزوای هوایی باعث شده تا مسافران ایرانی برای سفرهای بین‌المللی به مسیرهای جایگزین و پرهزینه‌تری مانند پروازهای ترانزیتی متکی باشند.[1][2]

جمهوری اسلامی ایران در اواخر ماه سپتامبر با ثبت شکایتی رسمی در سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی در مونترال کانادا، تحریم‌های هوانوردی آمریکا را غیرقانونی و ناقض معاهدات بین‌المللی هوانوردی خواند. با این حال، روند رسیدگی به چنین شکایاتی طولانی است و خطوط هوایی ایران در کوتاه‌مدت همچنان با محدودیت‌های شدیدی روبه‌رو خواهند بود.[1][4]

مقامات عراقی ابراز امیدواری کرده‌اند که با رعایت دقیق پروتکل‌های امنیتی و شفافیت مالی خواسته‌شده از سوی واشنگتن، بتوانند معافیت تحریمی فعلی را که در اواخر اکتبر منقضی می‌شود، برای ماه‌های آینده نیز تمدید کنند. موفقیت این مسیر هوایی می‌تواند به عنوان الگویی برای مدیریت بحران‌های مشابه عمل کند.[3]

در نهایت، فرود این پرواز در تهران نشان می‌دهد که حتی در اوج تنش‌های ژئوپلیتیک و تحریم‌های فراگیر، نیازهای انسانی و فشارهای اقتصادی محلی می‌تواند مسیرهای دیپلماتیک باریکی را برای حفظ حداقل ارتباطات باز نگه دارد. تداوم این روند اکنون به پایبندی کامل بغداد به شروط واشنگتن و تحولات میدانی هفته‌های آینده بستگی دارد.[5]