بحران انرژی در آستانه زمستان؛ دوراهی دشوار تامین گاز داخلی و حفظ صادرات

در حالی که مقامات دولتی بارها بر پایداری شبکه انرژی و آمادگی برای عبور از فصل سرما تاکید کرده‌اند، داده‌های رسمی و گزارش‌های میدانی تصویر کاملا متفاوتی را به نمایش می‌گذارند. تازه‌ترین گزارش مرکز آمار ایران نشان می‌دهد که اقتصاد کشور در بهار امسال، به ویژه در بخش نفت و گاز، با انقباض شدیدی روبه‌رو شده است. این آمارها خط بطلانی بر ادعای ثبات در تولید انرژی می‌کشد و نشان می‌دهد که بحران عمیق‌تر از پیش‌بینی‌های اولیه است.[1][2]

این افت تولید در شرایطی رخ می‌دهد که با نزدیک شدن به فصل زمستان، تقاضا برای گاز طبیعی در بخش خانگی به شدت افزایش می‌یابد. کاهش تولید و عرضه گاز، تصمیم‌گیران را در پایتخت در برابر یک انتخاب بسیار دشوار قرار داده است: تامین گاز خانگی برای جلوگیری از نارضایتی‌های گسترده اجتماعی، یا ادامه صادرات گاز برای حفظ درآمدهای ارزی حیاتی که اقتصاد کشور به شدت به آن وابسته است.[1]

در سال‌های گذشته، دولت همواره در فصل سرما گاز صنایع بزرگ مانند پتروشیمی‌ها، فولاد و سیمان را قطع کرده تا شبکه خانگی را پایدار نگه دارد. اما امسال، با توجه به افت شاخص‌های کلان اقتصادی به زیر صفر در بهار ۱۴۰۵، قطع گاز صنایع می‌تواند به معنای توقف کامل موتور اقتصاد و تشدید رکود تورمی باشد.[2]

پیامدهای این ناترازی انرژی محدود به آینده نیست و پیش از رسیدن زمستان نیز در بخش تولید نمایان شده است. قطعی مکرر برق در تابستان و محدودیت‌های تامین گاز در ماه‌های گذشته، به تعطیلی کارگاه‌ها و بیکاری کارگران در بخش‌های مختلف صنعتی منجر شده است. این وضعیت نشان می‌دهد که کمبود انرژی از یک مشکل فصلی به یک بحران ساختاری و دائمی در اقتصاد ایران تبدیل شده است.[2]

در واکنش به این بحران فزاینده، برخی از نمایندگان مجلس و مقامات دولتی تلاش می‌کنند تا با استفاده از ابزارهای مالی، راهی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها بیابند. فرشاد ابراهیم‌پور، عضو هیات‌رئیسه مجلس شورای اسلامی، تاکید کرده است که هدایت منابع مالیاتی به سمت پروژه‌های زیرساختی آب و انرژی گامی ضروری برای کاهش این ناترازی‌ها است.[3]

به گفته این نماینده مجلس، توجه مودیان مالیاتی به پروژه‌های حوزه انرژی در طرح «نشان‌دار کردن مالیات‌ها» در سال جاری از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا اجرای پروژه‌های زیرساختی در این بخش می‌تواند بخشی از عقب‌ماندگی‌ها را جبران کند. با این حال، مشخص نیست که این منابع مالی چه زمانی به بهره‌برداری عملی در شبکه تولید گاز منجر خواهند شد.[3]

از سوی دیگر، تحلیلگران مستقل و منتقدان اقتصادی معتقدند که این اقدامات مقطعی و محدود نمی‌تواند افت شدید شاخص‌های کلان اقتصادی را جبران کند. گزارش‌های منتشر شده حاکی از آن است که اقتصاد ایران در تمام شاخص‌های کلان در بهار ۱۴۰۵ رشد منفی را تجربه کرده است، که نشان‌دهنده تعمیق بحران در بخش‌های تولیدی و صنعتی است.[2]

سایه سنگین تنش‌های منطقه‌ای و جنگ نیز بر این بحران افزوده شده است. آسیب‌های وارد شده به بخش‌های نفت و گاز و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و انزوای اقتصادی، امکان جذب سرمایه‌گذاری خارجی و واردات تکنولوژی‌های جدید برای بهینه‌سازی پالایشگاه‌ها و میادین گازی را عملا از بین برده است.[1]

در این میان، تعهدات صادراتی ایران به کشورهای همسایه نیز به یک گره کور تبدیل شده است. توقف صادرات گاز در زمستان نه تنها به معنای از دست رفتن درآمدهای ارزی است، بلکه اعتبار ایران را به عنوان یک تامین‌کننده مطمئن انرژی در بازارهای منطقه‌ای به شدت مخدوش می‌کند و بازارهای هدف را به سمت رقبا سوق می‌دهد.[1]

تصمیمی که سیاست‌گذاران در ماه‌های آینده اتخاذ خواهند کرد، یک آزمون بزرگ برای مدیریت منابع محدود است. انتخاب میان گرم نگه‌داشتن خانه‌های شهروندان، روشن نگه‌داشتن کوره‌های صنایع و یا حفظ جریان صادرات گاز، معادله‌ای است که به نظر می‌رسد هیچ پاسخ برنده‌ای برای آن وجود ندارد و تنها توزیع خسارت در بخش‌های مختلف را به دنبال خواهد داشت.[1][2]