علم موسیقی و سلامت مغز: چگونه گوش دادن روزانه به موسیقی خطر زوال عقل را کاهش می‌دهد؟

موسیقی تنها غذای روح نیست؛ علم نشان می‌دهد که این هنر می‌تواند یکی از قدرتمندترین ابزارهای ما برای محافظت از مغز در برابر پیری باشد. نتایج یک پژوهش جدید و گسترده نشان می‌دهد سالمندانی که به طور منظم و روزانه به موسیقی گوش می‌دهند، به میزان قابل‌توجهی کمتر در معرض خطر ابتلا به زوال عقل قرار دارند. این یافته‌ها، موسیقی را از یک سرگرمی ساده به یک مداخله مبتنی بر سبک زندگی برای حفظ سلامت شناختی ارتقا می‌دهد.[1][2]

این پژوهش که توسط تیمی از محققان دانشگاه موناش استرالیا انجام شده است، داده‌های بیش از ۱۰ هزار و ۸۰۰ فرد بالای ۷۰ سال را مورد بررسی قرار داد. این افراد که در ابتدای مطالعه هیچ نشانه‌ای از زوال عقل نداشتند، به عنوان بخشی از پروژه بزرگ «ASPREE» برای حدود یک دهه تحت نظر بودند و عملکرد حافظه و مهارت‌های شناختی آن‌ها به طور سالانه ارزیابی می‌شد.[2][3]

نتایج این بررسی طولانی‌مدت شگفت‌انگیز بود. محققان دریافتند افرادی که «همیشه» یا در بیشتر روزها به موسیقی گوش می‌دادند، در مقایسه با کسانی که هرگز یا به‌ندرت موسیقی گوش می‌کردند، ۳۹ درصد کمتر در معرض ابتلا به زوال عقل قرار گرفتند. علاوه بر این، خطر بروز اختلالات شناختی خفیف در این گروه ۱۷ درصد کمتر بود و آن‌ها در آزمون‌های مربوط به حافظه رویدادی (یادآوری اتفاقات روزمره) نمرات بسیار بهتری کسب کردند.[1][3]

تأثیر محافظتی موسیقی تنها به شنیدن محدود نمی‌شود. این مطالعه نشان داد سالمندانی که به طور منظم یک ساز موسیقی می‌نواختند نیز از مزایای مشابهی بهره‌مند شدند و خطر ابتلا به زوال عقل در آن‌ها ۳۵ درصد کاهش یافت. جالب اینجاست که ترکیب این دو فعالیت، یعنی هم گوش دادن و هم نواختن ساز، با ۳۳ درصد کاهش خطر زوال عقل و ۲۲ درصد کاهش خطر افت عملکرد شناختی همراه بود.[2][3]

اما چرا موسیقی چنین تأثیر عمیقی بر مغز می‌گذارد؟ از منظر عصب‌شناسی، درگیر شدن با موسیقی یک تمرین کامل برای مغز است. گوش دادن به یک قطعه موسیقی، شبکه‌های عصبی متعددی را به طور همزمان درگیر می‌کند؛ از مناطقی که مسئول پردازش صدا هستند تا بخش‌های مرتبط با احساسات، حافظه و حتی حرکت. این تحریک همه‌جانبه به مغز کمک می‌کند تا مسیرهای عصبی جدیدی بسازد و پدیده‌ای به نام «نوروپلاستیسیتی» یا انعطاف‌پذیری عصبی را تقویت کند.[4]

علاوه بر تحریک شناختی، موسیقی تأثیر مستقیمی بر فیزیولوژی استرس دارد. گوش دادن به موسیقی‌های دلخواه می‌تواند سطح کورتیزول (هورمون استرس) را در بدن کاهش دهد و به تنظیم ضربان قلب و فشار خون کمک کند. از آنجا که استرس مزمن و التهاب از عوامل محرک در بروز بیماری‌های تخریب‌کننده عصبی مانند آلزایمر هستند، اثر آرام‌بخش موسیقی می‌تواند به عنوان یک سپر محافظ برای سلول‌های مغزی عمل کند.[4]

یکی از نکات جالب این مطالعه، بررسی نقش سطح تحصیلات در میزان اثربخشی موسیقی بود. محققان دریافتند که ارتباط بین گوش دادن به موسیقی و کاهش خطر زوال عقل در افرادی که بیش از ۱۶ سال تحصیلات داشتند، قوی‌تر است. در این گروه، گوش دادن مداوم به موسیقی با کاهش ۶۳ درصدی خطر زوال عقل همراه بود که نشان می‌دهد فعالیت‌های شناختی در طول زندگی ممکن است اثربخشی مداخلات بعدی را تقویت کنند.[3]

با وجود این نتایج امیدوارکننده، محققان تأکید می‌کنند که این یک مطالعه مشاهده‌ای است و نمی‌تواند رابطه علت و معلولی قطعی را اثبات کند. به عبارت دیگر، مشخص نیست که آیا موسیقی مستقیماً از زوال عقل جلوگیری می‌کند یا اینکه افرادی که مغز سالم‌تری دارند، بیشتر به موسیقی تمایل نشان می‌دهند. با این حال، حجم نمونه بزرگ و پیگیری طولانی‌مدت، اعتبار بالایی به این یافته‌ها می‌بخشد.[2][3]

پیام عملی این پژوهش برای عموم مردم بسیار روشن است: گنجاندن موسیقی در برنامه روزانه یک عادت کم‌هزینه، بدون عارضه جانبی و بسیار لذت‌بخش است که می‌تواند سود سهام بزرگی برای سلامت مغز در دهه‌های بعدی زندگی داشته باشد. چه پخش کردن یک لیست پخش قدیمی در هنگام قدم زدن باشد و چه بازگشت به نواختن سازی که سال‌ها در گوشه اتاق خاک خورده است، مغز شما از این تحریک موسیقایی استقبال خواهد کرد.[4]