مذاکرات برقی تهران و باکو؛ شبکه منطقه‌ای چگونه ناترازی زمستانی را مهار می‌کند؟

در حالی که برخی تحلیل‌گران داخلی استدلال می‌کنند ناترازی انرژی زمستانی ایران تنها با جیره‌بندی گسترده و محدودیت صنایع قابل کنترل است، تحرکات اخیر وزارت نیرو نشان‌دهنده رویکردی کاملا متفاوت است. شواهد حاکی از آن است که سیاست‌گذاران اکنون شبکه برق منطقه‌ای را به عنوان یک سیستم یکپارچه و راهگشا می‌بینند.[2]

این تغییر رویکرد در روزهای پایانی شهریور و اوایل مهر ۱۴۰۵ با ورود هیئت‌های عالی‌رتبه جمهوری آذربایجان به تهران شکل عملی به خود گرفت. در این مذاکرات، تامین پایدار انرژی از طریق مرزهای شمالی به عنوان یک راهکار استراتژیک برای عبور از ماه‌های سرد سال مطرح شد.[1][4]

محمد اله‌داد، مدیرعامل شرکت توانیر، در دیدار با النور سلطان‌اف، معاون وزیر انرژی جمهوری آذربایجان، رسما از بررسی افزایش واردات مستقیم برق خبر داد. این دیدار که در ششم مهرماه ۱۴۰۵ انجام شد، نقطه عطفی در فعال‌سازی ظرفیت‌های راکد خطوط انتقال مرزی به شمار می‌رود.[1]

اله‌داد در تشریح اهداف این نشست تصریح کرد: «امیدواریم با توجه به مذاکرات انجام‌شده و ظرفیت‌های موجود، در زمستان پیش‌رو زمینه افزایش واردات انرژی از جمهوری آذربایجان فراهم شود.» به گفته وی، سوآپ گاز و برق نیز در دستور کار قرار گرفته است.[1]

مهندسی شبکه برای نجات صنایع ارزآور

یکی از مهم‌ترین اهداف این واردات، محافظت از خطوط تولید صنایع بزرگ در برابر خاموشی‌های زمستانی است. در ماه‌های سرد، افزایش مصرف گاز خانگی باعث کاهش سهمیه سوخت نیروگاه‌های حرارتی و در نتیجه افت تولید برق شبکه داخلی می‌شود.[3]

مصطفی رجبی مشهدی، معاون برق و انرژی وزارت نیرو، پیش‌تر اعلام کرده بود که برنامه‌ریزی برای واردات برق از جمهوری آذربایجان و ترکیه با محوریت تامین نیاز پتروشیمی‌ها انجام شده است. این صنایع به عنوان شریان‌های اصلی درآمد ارزی کشور، در برابر قطعی برق بسیار آسیب‌پذیر هستند.[3]

رجبی مشهدی با اشاره به ابعاد این طرح گفت: «در صورتی که شرکت‌های پتروشیمی موفق به خرید برق از ترکیه و آذربایجان شوند، میزان واردات ما به حدود ۱۰۰۰ مگاوات خواهد رسید و قطعا نیاز این صنایع تامین می‌شود.»[3]

تزریق این حجم از انرژی به صنایع، ادامه دهنده سیاست تابستانی وزارت نیرو است که طی آن حدود ۵۰۰ مگاوات برق از ترکمنستان و ارمنستان وارد شد. این استراتژی نیاز نیروگاه‌های داخلی به سوزاندن سوخت‌های مایع جایگزین را به شکل قابل توجهی کاهش می‌دهد.[3]

انعطاف‌پذیری در برابر ناترازی ساختاری

کارشناسان انرژی تاکید می‌کنند که واردات چندصد مگاوات برق از همسایگان شمالی، به تنهایی نمی‌تواند ناترازی چند هزار مگاواتی کل کشور را جبران کند. با این حال، ارزش واقعی این قراردادها در ایجاد انعطاف‌پذیری نقطه‌ای برای شبکه برق شمال‌غرب ایران نهفته است.[2]

شبکه انتقال برق در زمان اوج مصرف نیازمند پایداری ولتاژ در نقاط انتهایی خطوط است. در حال حاضر تبادل برق دو کشور از طریق پنج خط انتقال با ظرفیت اسمی حدود ۶۰۰ مگاوات انجام می‌شود که می‌تواند به عنوان یک منبع تزریق محلی عمل کند.[2][4]

برای عملیاتی شدن این ظرفیت، تیم‌های کارشناسی دو کشور ماموریت یافته‌اند تا شرایط فنی نقاط اتصال شبکه‌ها را به صورت تخصصی ارزیابی کنند. این ارزیابی‌ها مشخص خواهد کرد که خطوط موجود تا چه میزان توانایی انتقال بار اضافی در زمستان را دارند.[1][4]

جمهوری آذربایجان در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در زیرساخت‌های تولید انرژی خود انجام داده است. این کشور اکنون ظرفیت مازادی در اختیار دارد که می‌تواند به عنوان یک ضربه‌گیر برای نوسانات فصلی شبکه برق ایران عمل کند.[2]

دیپلماسی انرژی فراتر از مرزهای سیاسی

گسترش این همکاری‌ها در حالی رخ می‌دهد که روابط سیاسی تهران و باکو در سال‌های گذشته با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است. با این وجود، نیازهای متقابل اقتصادی و زیرساختی نشان داده که دیپلماسی انرژی می‌تواند مستقل از تنش‌های مقطعی به مسیر خود ادامه دهد.[4]

شاهین مصطفی‌اف، معاون نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان، در سفر خود به تهران با مقامات ارشد ایرانی از جمله مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری، دیدار کرد. در این دیدارها بر تبدیل مرزهای مشترک به فرصتی برای توسعه زیرساخت‌ها تاکید شد.[4]

علاوه بر تبادل برق، طرفین در خصوص توسعه مسیرهای ترانزیتی و کریدورهای حمل‌ونقل نیز به توافقاتی دست یافتند. این درهم‌تنیدگی زیرساختی، هزینه هرگونه اختلال در روابط دوجانبه را برای هر دو کشور افزایش می‌دهد و به تثبیت امنیت منطقه‌ای کمک می‌کند.[4]

تحلیل‌گران بین‌المللی معتقدند که تهران با افزایش وابستگی متقابل در حوزه انرژی، در حال بازتعریف جایگاه خود در قفقاز جنوبی است. خرید برق از باکو، ایران را به یک شریک تجاری غیرقابل چشم‌پوشی برای جمهوری آذربایجان تبدیل می‌کند.[4]

افق‌های جدید در انرژی‌های تجدیدپذیر

یکی از ابعاد کمتر پرداخته‌شده در این مذاکرات، دعوت باکو از بخش خصوصی ایران برای ورود به پروژه‌های انرژی پاک است. النور سلطان‌اف رسما از سرمایه‌گذاران ایرانی خواست تا در ساخت نیروگاه‌های خورشیدی در جمهوری آذربایجان مشارکت کنند.[1]

این پیشنهاد به ویژه برای منطقه خودمختار نخجوان مطرح شده است که پتانسیل بالایی برای توسعه مزارع خورشیدی دارد. حضور شرکت‌های خدمات فنی و مهندسی ایران در این پروژه‌ها می‌تواند جریان درآمدی جدیدی برای صنعت برق کشور ایجاد کند.[1]

در یک نگاه کلان، اتصال شبکه‌های برق منطقه‌ای و سرمایه‌گذاری‌های مشترک، گام‌های اولیه‌ای برای ایجاد یک بازار یکپارچه انرژی در خاورمیانه و قفقاز هستند. سیستمی که در آن مازاد تولید یک کشور، کمبود فصلی همسایه را پوشش می‌دهد.[2]

با نزدیک شدن به ماه‌های سرد سال، چشم‌ها به خروجی کارگروه‌های فنی دو کشور دوخته شده است. موفقیت این مدل همکاری می‌تواند الگویی برای مدیریت ناترازی انرژی با سایر همسایگان ایران در سال‌های آینده باشد.[1][2]