افت ۱۴ درصدی تحویل گاز به شبکه سراسری ایران در آستانه فصل سرما

سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، به طور رسمی افت ۱۴ درصدی تحویل گاز به شبکه سراسری را در شش ماهه نخست سال جاری خورشیدی تایید کرد. این آمار نگران‌کننده نشان‌دهنده کاهش قابل‌توجه تولید و توزیع انرژی پیش از آغاز فصل سرما است.[1][2]

بر اساس داده‌های منتشر شده توسط مرکز آمار ایران، متوسط تولید روزانه گاز در نیمه ابتدایی سال گذشته حدود ۷۱۲ میلیون متر مکعب بوده است. کاهش ۱۴ درصدی این رقم به معنای افت چشمگیر در حجم گازی است که به دست مصرف‌کنندگان خانگی و صنعتی می‌رسد.[2]

این کاهش بی‌سابقه عرضه در حالی رخ می‌دهد که تقاضا برای گاز طبیعی در ایران، به ویژه با نزدیک شدن به ماه‌های سرد سال، همواره روندی افزایشی و صعودی داشته است. ناترازی فزاینده میان تولید و مصرف اکنون به یکی از چالش‌های اصلی و ساختاری زیربنایی تبدیل شده است.[1]

ریشه‌های ناترازی گاز

کارشناسان ارشد حوزه انرژی معتقدند که افت فشار طبیعی در چاه‌های میادین گازی پارس جنوبی، اصلی‌ترین عامل کاهش تولید گاز در ایران به شمار می‌رود. عدم سرمایه‌گذاری کافی برای نصب سکوهای عظیم فشارافزا در سال‌های گذشته، اکنون پیامدهای مخرب خود را به وضوح نشان می‌دهد.[2][3]

تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت شدید دسترسی به فناوری‌های نوین استخراج و کمپرسورهای پیشرفته، روند توسعه و نگهداری تاسیسات گازی را با کندی و توقف مواجه کرده است. این موانع ساختاری باعث شده تا شرکت ملی گاز نتواند برنامه‌های توسعه‌ای خود را مطابق با نیازهای روزافزون و فزاینده کشور پیش ببرد.[1][2]

در سال‌های اخیر، دولت برای جبران کمبود گاز در زمستان، به طور مداوم اقدام به قطع گاز صنایع عمده مانند کارخانه‌های سیمان، فولاد و مجتمع‌های پتروشیمی کرده است. این سیاست انقباضی اگرچه گاز خانگی را موقتا تامین می‌کند، اما خسارات هنگفتی به تولید ملی و درآمدهای ارزی کشور وارد می‌سازد.[1][3]

علاوه بر صنایع سنگین، نیروگاه‌های تولید برق نیز در زمان اوج مصرف گاز، مجبور به استفاده گسترده از سوخت‌های جایگزین و به شدت آلاینده مانند مازوت می‌شوند. این جایگزینی اجباری نه تنها به تجهیزات حساس نیروگاهی آسیب جدی می‌زند، بلکه آلودگی هوای کلان‌شهرها را به سطح خطرناکی افزایش می‌دهد.[2]

پیامدهای اقتصادی و اجتماعی

کاهش ۱۴ درصدی عرضه گاز، زنگ خطری جدی و هشداردهنده برای زمستان پیش‌رو محسوب می‌شود. در صورت تداوم این روند نزولی و بروز سرمای زودرس پاییزی، احتمال اعمال خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده و قطعی گسترده گاز در مناطق سردسیر و کوهستانی کشور دور از انتظار نخواهد بود.[1][2]

مقامات ارشد وزارت نفت تاکنون برنامه مشخص، عملیاتی و کوتاه‌مدتی برای جبران این حجم عظیم از افت تولید ارائه نکرده‌اند. تمرکز فعلی دستگاه‌های اجرایی بیشتر بر روی مدیریت سمت تقاضا و درخواست مکرر از شهروندان برای صرفه‌جویی در استفاده از وسایل گرمایشی استوار است.[1]

با این حال، کارشناسان مستقل هشدار می‌دهند که مدیریت مصرف به تنهایی نمی‌تواند شکاف عمیق و ساختاری میان عرضه و تقاضا را پر کند. نوسازی شبکه فرسوده انتقال گاز و جلوگیری از هدررفت انرژی در طول مسیر طولانی خطوط لوله، نیازمند بودجه‌های کلان ارزی و برنامه‌ریزی جامع بلندمدت است.[2][3]

از سوی دیگر، ایران تعهدات حقوقی و تجاری مشخصی برای صادرات گاز طبیعی به کشورهای همسایه از جمله عراق و ترکیه دارد. کاهش مستمر تولید داخلی می‌تواند توانایی تهران را در عمل به این قراردادهای بین‌المللی تحت‌الشعاع قرار داده و جایگاه کشور را در بازار منطقه‌ای انرژی تضعیف کند.[1]

چشم‌انداز سرمایه‌گذاری

برای عبور ایمن از این بحران فزاینده، برآورد می‌شود که صنعت نفت و گاز ایران نیازمند ده‌ها میلیارد دلار سرمایه‌گذاری فوری و تکنولوژی روزآمد است. جذب این حجم از سرمایه خارجی در شرایط فعلی اقتصاد کلان و تداوم محدودیت‌های بین‌المللی، یکی از پیچیده‌ترین ماموریت‌های دولت به شمار می‌رود.[2][3]

برخی تحلیلگران اقتصادی پیشنهاد می‌کنند که اصلاح تدریجی و هدفمند قیمت حامل‌های انرژی می‌تواند به کاهش مصرف بی‌رویه و قاچاق سوخت کمک شایانی کند. اما اجرای چنین سیاست‌های تعدیلی به دلیل فشارهای تورمی موجود بر دوش خانوارها، با مقاومت‌های اجتماعی و نگرانی‌های امنیتی گسترده‌ای روبرو است.[1][3]

در نهایت، آمار ارائه شده توسط مدیرعامل شرکت ملی گاز، تصویری شفاف و بدون روتوش از وضعیت شکننده امنیت انرژی در کشور ارائه می‌دهد. زمستان امسال می‌تواند آزمونی سخت و تعیین‌کننده برای تاب‌آوری زیرساخت‌های خدماتی و توانایی نهادهای مسئول در مدیریت بحران در سطح کلان ملی باشد.[1][2]

تصمیم‌گیران حوزه انرژی اکنون در دوراهی دشوار و تاریخی قرار دارند؛ تامین گرمایش خانه‌ها به قیمت توقف چرخ‌های صنعت و کاهش رشد اقتصادی، یا پذیرش ریسک بالای نارضایتی‌های عمومی در صورت قطعی گاز شهری. زمان برای اتخاذ تصمیمات ساختاری و نجات‌بخش به سرعت در حال گذر است.[2][3]

فشار بر صنایع پایه

توقف اجباری تولید در مجتمع‌های پتروشیمی به دلیل کمبود خوراک گازی، مستقیما بر زنجیره تامین مواد اولیه در صنایع پایین‌دستی تاثیر می‌گذارد. این اختلالات زنجیره‌ای، قیمت تمام شده محصولات نهایی را در بازار داخلی افزایش داده و به تورم ساختاری دامن می‌زند.[1]

صنعت فولاد ایران نیز که یکی از ارکان اصلی صادرات غیرنفتی محسوب می‌شود، به شدت به جریان پایدار گاز طبیعی وابسته است. قطعی‌های مکرر زمستانی در سال‌های گذشته، میلیون‌ها تن از برنامه تولید سالانه این کارخانجات کاسته و بازارهای صادراتی آن‌ها را با چالش مواجه کرده است.[2][3]

غفلت تاریخی از توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و وابستگی بیش از ۹۰ درصدی سبد انرژی کشور به سوخت‌های فسیلی، آسیب‌پذیری شبکه را دوچندان کرده است. در حالی که بسیاری از کشورهای منطقه در حال تنوع‌بخشی به منابع تولید برق خود هستند، ایران همچنان درگیر تامین سوخت اولیه نیروگاه‌های حرارتی است.[1][2]

با توجه به افت مستمر فشار در مخازن پارس جنوبی، پیش‌بینی می‌شود که روند کاهش تولید گاز در سال‌های آینده با شیب تندتری ادامه یابد. بدون یک دیپلماسی فعال انرژی و جذب سرمایه‌گذاران بین‌المللی، چشم‌انداز روشنی برای حل ریشه‌ای این بحران زیرساختی در کوتاه‌مدت متصور نیست.[2][3]