شکایت رسمی ایران به ایکائو در پی توقف پروازهای بین‌المللی؛ تلاش برای لغو تحریم‌های هوایی

سازمان هواپیمایی کشوری ایران در واکنش به موج جدید تحریم‌های هوانوردی آمریکا، شکایت رسمی خود را به سازمان بین‌المللی هوانوردی کشوری (ایکائو) تسلیم کرد. این اعتراض با هدف مقابله با محدودیت‌های فراسرزمینی واشنگتن، به همراه مستندات کامل اختلالات پروازی ثبت شده است.[1]

ابوذر شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری، در تشریح این اقدام دیپلماتیک گفت: «در راستای دفاع از حقوق حقه صنعت هوانوردی و مقابله با محدودیت‌های غیرقانونی اعمال‌شده از سوی آمریکا، اعتراض رسمی جمهوری اسلامی ایران تنظیم و به سازمان بین‌المللی هوانوردی کشوری (ایکائو) ارسال شده است.»

این بحران پس از آن آغاز شد که وزارت خزانه‌داری آمریکا در هشتم سپتامبر ۲۰۲۶، تحریم‌های گسترده‌ای را وضع کرد. واشنگتن با اجرای کارزاری موسوم به «طرد اقتصادی»، به شرکت‌های خارجی هشدار داد که ارائه خدماتی نظیر سوخت‌رسانی به ایرلاین‌های ایرانی، خطر تحریم‌های ثانویه را در پی خواهد داشت.[3][4]

در فهرست تحریم‌های اخیر، نام ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی به چشم می‌خورد. علاوه بر این، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (اوفک) ۳۶ نهاد و شرکت تامین‌کننده قطعات و خدمات کارگو در امارات، ترکیه و قزاقستان را نیز به اتهام همکاری با ایران در لیست سیاه قرار داد.[3][4]

به دنبال این تهدیدات، کشورهای منطقه یکی پس از دیگری حریم هوایی و فرودگاه‌های خود را به روی هواپیماهای ایرانی بستند. در روزهای پایانی سپتامبر، کشورهای امارات متحده عربی، ترکیه، عراق، عمان، جمهوری آذربایجان و گرجستان، پرواز شرکت‌های ایرانی را به حالت تعلیق درآوردند.[2]

با توجه به محدودیت‌های پیشین، مسافران ایرانی به شدت به قطب‌های ترانزیتی منطقه وابسته بودند. اکنون با توقف کامل پروازها به امارات از تاریخ ۲۳ سپتامبر و لغو برنامه‌های پروازی شرکت‌هایی نظیر ترکیش ایرلاینز تا مارس ۲۰۲۷، گزینه‌های سفر بین‌المللی به شدت محدود شده است.[3][4]

مبانی حقوقی شکایت ایران

تهران در شکواییه خود به ایکائو، به مفاد کنوانسیون شیکاگو، به ویژه ماده ۹ آن استناد کرده است. بر اساس این معاهده بین‌المللی، کشورهای عضو تنها در شرایط خاص نظامی یا امنیت عمومی مجاز به ایجاد محدودیت پروازی هستند و اعمال ممنوعیت تبعیض‌آمیز صرفاً بر اساس ملیت هواپیماها، نقض قوانین است.[2]

ابعاد این محدودیت‌ها به حدی گسترده است که اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، برآورد کرد که بین ۸۰ تا ۹۰ درصد از پروازهای خارجی ایران متوقف شده است. با این حال، مقامات فرودگاه امام خمینی اعلام کرده‌اند که هنوز حدود ۳۰ مقصد بین‌المللی توسط ایرلاین‌های داخلی پوشش داده می‌شود.[3]

توقف ناگهانی پروازها، بحرانی جدی برای گروه‌های خاصی از مسافران ایجاد کرده است. دانشجویان شاغل به تحصیل در خارج، بیمارانی که نیازمند دریافت خدمات درمانی فوری هستند، و فعالان اقتصادی، اکنون مجبورند با صرف هزینه‌های مضاعف و زمان انتظار طولانی، از طریق مسیرهای غیرمستقیم سفر کنند.[2]

در کنار پیگیری‌های حقوقی در ایکائو، دستگاه دیپلماسی ایران مذاکرات دوجانبه فشرده‌ای را برای بازگشایی مسیرهای حیاتی آغاز کرده است. یکی از مهم‌ترین محورهای این مذاکرات، رایزنی با مقامات عراقی برای ازسرگیری پروازها به فرودگاه‌های نجف و بغداد است که اقتصاد گردشگری مذهبی را تحت‌الشعاع قرار داده است.[4]

پیگیری همزمان در دادگاه لاهه

دامنه اقدامات حقوقی تهران تنها به ایکائو محدود نمی‌شود. به گفته رئیس سازمان هواپیمایی کشوری، ایران با همکاری وزارت امور خارجه، شکایت جداگانه‌ای را نیز در دیوان بین‌المللی دادگستری (دادگاه لاهه) ثبت کرده است. این پرونده مشخصاً به حملات به زیرساخت‌های فرودگاهی و راداری می‌پردازد و تهران خواستار دریافت غرامت است.[1]

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست خبری هفتم مهرماه (۲۹ سپتامبر) با تایید ثبت این شکایات مکتوب، اقدامات اخیر در حوزه پروازهای ایران را «مصداق بارز قلدری» توصیف کرد. وی تاکید کرد که دولت با جدیت تمام مسیرهای حقوقی را تا رسیدن به نتیجه دنبال خواهد کرد.[1]

شکایت به نهادهای زیرمجموعه سازمان ملل در مناقشات تحریمی، رویه‌ای مسبوق به سابقه است. کارشناسان حقوق بین‌الملل معتقدند از آنجا که ایکائو فاقد مکانیزم اجرایی قدرتمند برای لغو تحریم‌های یک‌جانبه است، این شکایات بیشتر جنبه ثبت تخلفات و ایجاد رویه قضایی دارند تا اینکه به لغو فوری محدودیت‌ها منجر شوند.[4]

با وجود فشارهای فزاینده، مقامات هوانوردی ایران در تلاشند تا با استفاده از مسیرهای جایگزین به کشورهایی نظیر چین، روسیه، پاکستان و مالزی، ارتباط هوایی کشور را حفظ کنند. اکنون باید دید آیا رایزنی‌های دیپلماتیک می‌تواند کشورهای همسایه را به ازسرگیری پروازها و رعایت توافق‌نامه‌های دوجانبه متقاعد سازد یا خیر.[2][3]