اعلام توقف فعالیت جهانی خطوط هوایی ایران از اول مهرماه در پی تحریم‌های ثانویه آمریکا

در یک سوی این تقابل، وزارت خزانه‌داری ایالات متحده از توقف کامل و جهانی فعالیت تمامی خطوط هوایی جمهوری اسلامی ایران تا تاریخ اول مهرماه (۲۳ سپتامبر) خبر می‌دهد و آن را نتیجه قطعی تحریم‌های ثانویه می‌داند؛ اما در سوی دیگر، مقامات سازمان هواپیمایی کشوری ایران تاکید دارند که محدودیت‌ها تنها به چند مسیر منطقه‌ای محدود شده و پروازها همچنان در جریان است. این تضاد در روایت‌ها، نشان‌دهنده ورود به مرحله‌ای جدید از فشارهای زیرساختی است که در آن، واشنگتن به جای هدف قرار دادن مستقیم هواپیماها، زنجیره خدمات‌دهی فرودگاهی را در سراسر جهان مسدود می‌کند.[1][2][5]

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز دوشنبه ۳۰ شهریور در گفت‌وگو با شبکه سی‌ان‌بی‌سی اعلام کرد که به دلیل تهدید اعمال تحریم‌های ثانویه علیه ارائه‌دهندگان خدمات هوایی، فعالیت همه شرکت‌های هواپیمایی ایران در سراسر جهان متوقف خواهد شد. این سیاست، هرگونه نهاد یا شرکتی را که خدمات سوخت‌رسانی، مهندسی، تعمیرات یا خدمات زمینی به هواپیماهای ایرانی ارائه دهد، در معرض مجازات‌های اقتصادی واشنگتن قرار می‌دهد.[1][2][3]

یکی از ابعاد قابل توجه در این دور از فشارهای اقتصادی، نقش پکن در اجرای این محدودیت‌ها است. وزیر خزانه‌داری آمریکا در اظهارات خود تصریح کرد که مقامات چینی در کارزار فشار اقتصادی آمریکا بر ایران «مشارکت بسیار فعالی» داشته‌اند. این هماهنگی نشان‌دهنده یک تغییر در مناسبات ژئوپلیتیک است که در آن، حتی شرکای تجاری سنتی تهران نیز در اجرای استانداردهای تحریمی جدید در حوزه هوانوردی همسو شده‌اند.[2][3]

در واکنش به این تحولات، مقامات هوانوردی ایران تلاش می‌کنند دامنه این محدودیت‌ها را کنترل‌شده جلوه دهند. مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری ایران، با تایید این موضوع که ۲۷ ایرلاین ایرانی در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار گرفته‌اند، اعلام کرد که در حال حاضر تنها شرکت هواپیمایی ماهان برای پرواز به مقاصدی چون مسقط، استانبول و آنکارا با محدودیت‌هایی در برنامه پروازی خود مواجه شده است. وی همچنین شایعات منتشر شده مبنی بر لغو تمامی پروازهای میان ایران و عراق از روز سه‌شنبه را فاقد تایید رسمی دانست و آن را تکذیب کرد.[5][6][7]

با این وجود، گزارش‌های میدانی از وضعیت فرودگاه‌های منطقه حاکی از بروز اختلالات ساختاری در صنعت هوانوردی ایران است. شرکت‌های فنی و مهندسی و هلدینگ‌های خارجی مستقر در فرودگاه‌های بین‌المللی، از ترس قرار گرفتن در فهرست سیاه وزارت خزانه‌داری آمریکا، از ارائه خدمات اولیه به ایرلاین‌های ایرانی خودداری می‌کنند. این امتناع از خدمات‌دهی، آمار لغو و تاخیر پروازهای داخلی و خارجی را به شدت افزایش داده است.[4]

از منظر سیستمی، این رویکرد تحریمی یک گره کور در شبکه حمل‌ونقل ایجاد می‌کند. هواپیماهای تجاری برای تداوم فعالیت خود به یک شبکه پیوسته از خدمات تعمیر و نگهداری، تامین قطعات استاندارد و سوخت‌گیری در مقاصد نیاز دارند. با قطع شدن این حلقه‌های ارتباطی، حتی اگر هواپیماها از نظر فنی قادر به پرواز باشند، از نظر عملیاتی و ایمنی امکان انجام پروازهای بین‌المللی را از دست می‌دهند.[3][4]

این انسداد زیرساختی تنها به پروازهای مسافربری محدود نمی‌شود، بلکه زنجیره تامین بار هوایی و لجستیک تجاری را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد. در شرایطی که ناوگان هوایی نتواند در فرودگاه‌های واسط خدمات دریافت کند، مسیرهای تجاری طولانی‌مدت عملا مسدود شده و هزینه‌های حمل‌ونقل برای اقتصاد تحت تحریم به شکل تصاعدی افزایش می‌یابد.[1][4]

با نزدیک شدن به ضرب‌الاجل اول مهرماه، تمرکز اصلی بر نحوه واکنش کشورهای همسایه و هاب‌های ترانزیتی منطقه خواهد بود. اینکه آیا فرودگاه‌های کلیدی در خاورمیانه و آسیا به طور کامل از دستورالعمل‌های خزانه‌داری آمریکا پیروی خواهند کرد یا راهکارهای جایگزینی برای حفظ حداقل ارتباطات هوایی با ایران ایجاد می‌شود، تعیین‌کننده میزان موفقیت این محاصره هوانوردی در هفته‌های آینده است.[2][5][6]