تأثیر تحریم‌های آمریکا بر پروازهای ایران به عراق؛ تلاش بغداد برای دریافت معافیت بشردوستانه

تصور کنید چمدان‌های خود را برای یک سفر درمانی ضروری یا یک زیارت خانوادگی بسته‌اید، اما ناگهان متوجه می‌شوید که هیچ هواپیمایی به مقصد شما پرواز نمی‌کند. مقامات واشنگتن بارها ادعا کرده‌اند که تحریم‌های اقتصادی تنها ساختار سیاسی را هدف قرار می‌دهد و تاثیری بر سفرهای شهروندان عادی ندارد. اما واقعیت روی زمین در فرودگاه‌های عراق در روزهای اخیر، این ادعا را به طور کامل نقض می‌کند. از روز جمعه، سوم مهرماه ۱۴۰۵ (۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶)، با اجرای تحریم‌های ثانویه وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه شرکت‌های هواپیمایی ایرانی، تمامی پروازها به چهار فرودگاه اصلی عراق متوقف شد و هزاران زائر، دانشجو و بیمار نیازمند درمان را در دو سوی مرز سرگردان کرد.[1][2]

در میان این سردرگمی و اضطراب مسافران، روزنه امیدی پدیدار شده است. دفتر رسانه‌ای نخست‌وزیر عراق روز شنبه، چهارم مهرماه، با انتشار بیانیه‌ای رسمی از آغاز تلاش‌های دیپلماتیک برای باز کردن این گره خبر داد. بر اساس این اعلامیه، بغداد در حال انجام یک «گفت‌وگوی مستقیم» با واشنگتن است تا بتواند برای برخی از فرودگاه‌های خود معافیت‌های تحریمی دریافت کند. هدف از این مذاکرات، فراهم کردن امکان ازسرگیری پروازهای شرکت‌های ایرانی با اهداف صرفاً بشردوستانه، از جمله سفرهای درمانی، تحصیلی و زیارتی عنوان شده است.[1][2]

برای درک بهتر این بحران، باید به ریشه این انسداد هوایی نگاه کنیم. تصمیم به توقف پروازها از روز اول مهرماه (۲۳ سپتامبر) کلید خورد؛ زمانی که وزارت خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد هر شرکت بین‌المللی که به خطوط هوایی ایران خدماتی مانند سوخت‌رسانی، خدمات فرودگاهی یا صدور بلیت ارائه دهد، از سیستم مالی مبتنی بر دلار آمریکا اخراج خواهد شد. این تهدید صریح باعث شد تا شرکت‌های خصوصی ارائه‌دهنده خدمات زمینی در فرودگاه‌های عراق، از ترس جریمه‌های سنگین واشنگتن، از پذیرش هواپیماهای ایرانی خودداری کنند.[3][4]

اثر این تحریم‌ها به سرعت و با شدت در سراسر عراق احساس شد. مدیریت فرودگاه بین‌المللی نجف که میزبان اصلی پروازهای زیارتی از ایران است و روزانه هزاران مسافر را جابه‌جا می‌کند، از بامداد جمعه تمامی پروازهای ورودی و خروجی ایران را متوقف کرد. به دنبال آن، فرودگاه‌های بغداد، اربیل و سلیمانیه نیز با تبعیت از دستورالعمل‌های مشابه، آسمان خود را به روی ایرلاین‌های تحریم‌شده بستند. این اقدام، مسیر هوایی حیاتی میان دو کشور همسایه را در یک چشم‌به‌هم‌زدن قطع کرد.[1]

تبعات انسانی این توقف برای مسافران عادی بسیار سنگین است. خطوط هوایی ایران نه تنها زائران را جابه‌جا می‌کنند، بلکه مسیر اصلی رفت‌وآمد دانشجویان عراقی شاغل به تحصیل در دانشگاه‌های ایران و همچنین بیمارانی هستند که برای دریافت خدمات پزشکی تخصصی به شهرهای ایران سفر می‌کنند. با بسته شدن این مسیر هوایی، مسافران اکنون مجبورند برنامه‌های خود را لغو کنند یا به سفرهای زمینی طولانی و طاقت‌فرسایی تن دهند که گاه بیش از ۱۲ ساعت به طول می‌انجامد و برای بیماران بسیار دشوار است.[2][4]

دولت عراق اکنون در یک تنگنای دیپلماتیک پیچیده گرفتار شده است که مستقیماً بر زندگی شهروندانش تاثیر می‌گذارد. از یک سو، نیازهای انسانی و پیوندهای عمیق اجتماعی با تهران ایجاب می‌کند که مرزهای هوایی باز بمانند؛ و از سوی دیگر، وابستگی اقتصاد عراق به سیستم مالی آمریکا، نادیده گرفتن تحریم‌های خزانه‌داری را پرخطر می‌سازد. دفتر نخست‌وزیر عراق در بیانیه خود با تاکید بر ضرورت آرام‌سازی اوضاع، هشدار داده است که تداوم این بحران‌ها تنها به پیچیدگی بیشتر شرایط برای غیرنظامیان منجر خواهد شد.[1]

این تصمیم همچنین با واکنش‌های تندی در داخل عراق مواجه شده است. گروه‌های سیاسی مختلف به شدت از توقف پروازها انتقاد کرده و آن را تصمیمی ناعادلانه علیه مسافران عادی دانسته‌اند. این فشارهای داخلی، دولت عراق را بیش از پیش مصمم کرده است تا برای یافتن یک راهکار عملی و دریافت معافیت از واشنگتن، تمام توان دیپلماتیک خود را به کار گیرد.[4]

با این حال، مسافران همچنان در وضعیت بلاتکلیفی به سر می‌برند. دولت عراق در بیانیه خود مشخص نکرده است که دقیقاً خواستار معافیت کدام فرودگاه‌ها شده است، و هنوز مشخص نیست که آیا واشنگتن با یک استثنای «بشردوستانه» برای شرکت‌های هواپیمایی موافقت خواهد کرد یا خیر. تا زمان به نتیجه رسیدن این مذاکرات مستقیم، به مسافرانی که قصد تردد بین دو کشور را دارند توصیه می‌شود پیش از برنامه‌ریزی، آخرین وضعیت مرزهای زمینی و پروازهای جایگزین را بررسی کنند.[1][4]