بحران اقتصادی و سقوط ریال در ایران، موج جدید بازگشت مهاجران افغانستانی را رقم زد

گذرگاه مرزی غبارآلود «اسلام‌قلعه» این روزها شاهد تصویر کاملاً متفاوتی از پویایی‌های جمعیتی منطقه است: جریانی پیوسته از خانواده‌های افغانستانی که با دستانی تقریباً خالی، کوه‌های خشک و جاده‌های پر از چاله‌چوله هرات را به چشم می‌بینند و داوطلبانه به کشوری بازمی‌گردند که زمانی برای نجات جانشان از آن گریخته بودند. پیش از این و به‌ویژه پس از تسلط دوباره طالبان در سال ۲۰۲۱، مسیر مهاجرت همواره یک‌طرفه و به سوی مرزهای ایران بود؛ پناهگاهی که اقتصاد صنعتی آن نویدبخش فرار از فقر به شمار می‌رفت.[1]

محرک اصلی این موج بی‌سابقه مهاجرت معکوس، نه بهبود شرایط در افغانستان، بلکه وخامت شدید اوضاع اقتصادی در ایران است. تشدید تحریم‌های بین‌المللی و فشارهای ناشی از محاصره‌های دریایی که صادرات نفت خام ایران را مختل کرده، به سقوط آزاد ارزش ریال انجامیده است. برای کارگران مهاجری که دستمزد خود را به ریال دریافت و پس‌انداز می‌کردند، این فروپاشی ارزی به معنای نابودی کامل حاصل سال‌ها تلاش و غربت‌نشینی بوده است.[1]

آمارهای اقتصادی تصویر روشنی از این فشار فزاینده ارائه می‌دهند. بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران که در گزارش‌های بین‌المللی نیز بازتاب یافته، تورم قیمت مصرف‌کننده نسبت به سال گذشته نزدیک به ۹۰ درصد جهش داشته است. در این میان، تورم مواد غذایی با ثبت رقم خیره‌کننده ۱۳۰ درصد، تامین کالاهای اساسی مانند نان و شیر را برای اقشار کم‌درآمد و کارگران روزمزد به چالشی روزمره تبدیل کرده است.[1][2]

محمد سعید، جوان ۱۸ ساله‌ای که در سال ۲۰۲۱ به همراه والدین و خواهر و برادر کوچک‌ترش به ایران پناه برده بود، اکنون یکی از هزاران نفری است که مسیر بازگشت را در پیش گرفته‌اند. او در گفت‌وگو با خبرنگاران درباره دلیل این تصمیم می‌گوید: «ارزش پول ایران چنان به‌شدت سقوط کرد که پس‌انداز خانواده ما که به ریال نگهداری می‌شد، بیش از دو‌سوم ارزش خود را از دست داد.» او تاکید می‌کند که خانواده‌اش تقریباً دست‌خالی به وطن بازگشته‌اند.[2]

این تجربه تلخ تنها مختص به یک خانواده نیست. بررسی‌های میدانی سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) نشان می‌دهد که میانگین درآمد افغانستانی‌های تازه‌بازگشته از ایران نسبت به دوران پیش از بحران اقتصادی، نزدیک به یک‌سوم کاهش یافته است. بر اساس این نظرسنجی‌ها، تنها ۲۹ درصد از این مهاجران در زمان بازگشت به کشورشان اعلام کرده‌اند که هنوز اندک پس‌اندازی برایشان باقی مانده است و مابقی تمام دارایی خود را در این تلاطم اقتصادی از دست داده‌اند.[2]

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های موج جدید بازگشت با سال‌های گذشته، تغییر در ترکیب جمعیتی بازگشت‌کنندگان است. در گذشته، تمرکز اصلی اخراج‌ها و بازگشت‌ها بر مردان مجرد و فاقد مدارک اقامتی بود. اما اکنون، داده‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت و مشاهدات مرزی نشان می‌دهد که زنان، دختران و خانواده‌های کامل بخش بزرگی از این جمعیت را تشکیل می‌دهند. یک مقام محلی طالبان در مرز تایید کرده است که روزانه بین ۲۰ تا ۴۰ خانواده به‌طور داوطلبانه از گذرگاه اسلام‌قلعه وارد افغانستان می‌شوند.[1]

این انتخاب برای زنان و دختران افغانستانی بهای سنگینی دارد. آن‌ها در حالی به کشورشان بازمی‌گردند که طالبان محدودیت‌های گسترده و سخت‌گیرانه‌ای بر حق آموزش، اشتغال و حتی رفت‌وآمد زنان وضع کرده است. با این حال، فشار خردکننده هزینه‌های زندگی در ایران و ناتوانی در تامین اجاره‌بها و خوراک، بسیاری از مادران را بر سر دوراهی تحمل فقر مطلق در غربت یا بازگشت به محدودیت‌های طالبان قرار داده است؛ انتخابی که در نهایت به بازگشت ختم می‌شود.[1]

در کنار بازگشت‌های داوطلبانه ناشی از فشارهای اقتصادی، سیاست‌های سخت‌گیرانه دولت ایران نیز نقش پررنگی در این جابه‌جایی جمعیتی ایفا می‌کند. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل (UNHCR) در تازه‌ترین گزارش خود اعلام کرده است که تنها در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، بیش از ۴۳۹ هزار شهروند افغانستانی از سوی ایران اخراج شده‌اند. این نهاد هشدار داده است که ورود این حجم از جمعیت، فشار مضاعفی بر خدمات اساسی و مسکن در افغانستان وارد می‌کند.[3]

مقامات ایرانی نیز بر تسریع روند خروج اتباع تاکید دارند. علی زینی‌وند، سخنگوی وزارت کشور ایران، در این باره می‌گوید: «روند طرد اتباع غیرمجاز متوقف نشده و از ابتدای سال جاری نیز بیش از ۲۰۰ هزار نفر به صورت خودمعرف از کشور خارج شده‌اند.» برخی گزارش‌های داخلی در ایران حتی از خروج نزدیک به دو میلیون تبعه فاقد مدرک از ابتدای سال ۱۴۰۴ خورشیدی خبر می‌دهند، هرچند کارشناسان مستقل معتقدند بدون در نظر گرفتن آمار ورود مجدد، نمی‌توان این رقم را به معنای کاهش قطعی جمعیت مهاجران دانست.

موج بازگشت مهاجران اکنون به متغیری تعیین‌کننده در اقتصاد شکننده افغانستان تبدیل شده است. خانواده‌هایی که سال‌ها در اقتصاد صنعتی‌تر ایران زندگی کرده‌اند، اکنون باید در کشوری که خود با تحریم و کمبود شدید فرصت‌های شغلی دست‌وپنجه نرم می‌کند، از صفر شروع کنند؛ چالشی که بدون مداخله فوری سازمان‌های بین‌المللی برای تامین سرپناه و بهداشت، می‌تواند به یک بحران انسانی تمام‌عیار در زمستان پیش رو ختم شود.[2][3]