اجرای تحریم‌های ثانویه آمریکا؛ عراق آسمان خود را به روی ایرلاین‌های ایرانی بست و ترکیش‌ایرلاینز پروازها را تا ۲۰۲۷ تعلیق کرد

اهرم تعیین‌کننده در توقف پروازهای بین‌المللی ایران، نه ممنوعیت مستقیم پرواز، بلکه قطع شریان‌های مالی خدمات فرودگاهی است. با اجرایی شدن تحریم‌های ثانویه وزارت خزانه‌داری آمریکا از روز ۲۳ سپتامبر (اول مهر)، هر نهاد یا شرکتی که به هواپیماهای ایرانی سوخت، خدمات ناوبری، اجازه فرود یا خدمات فروش بلیت ارائه دهد، با خطر قطع دسترسی به نظام مالی و دلاری ایالات متحده روبه‌رو می‌شود.

این مکانیزم تنبیهی، فرودگاه‌های بین‌المللی و شرکت‌های خدمات‌دهنده را وادار کرده است تا برای محافظت از منافع اقتصادی خود، پیش از پایان مهلت مقرر، روابط کاری خود را با ناوگان هوایی جمهوری اسلامی قطع کنند.[1][5]

نخستین پیامد عملی این اولتیماتوم مالی در کشور همسایه، عراق، نمایان شد. دولت بغداد تایید کرد که برای تبعیت از تحریم‌های جدید واشنگتن، حریم هوایی خود را به روی شرکت‌های هواپیمایی تحریم‌شده ایرانی می‌بندد. یک مقام دولتی عراق در گفت‌وگو با خبرگزاری فرانسه به صراحت اعلام کرد: «عراق از بامداد سه‌شنبه، مطابق با تحریم‌های آمریکا، پروازهای خطوط هوایی تحریم‌شده ایران را متوقف خواهد کرد». این تصمیم، یکی از پرترددترین مسیرهای منطقه‌ای و کریدورهای ترانزیتی ایران را مسدود می‌کند.[3][4]

موج این محدودیت‌ها به سرعت به شرکت‌های هواپیمایی خارجی فعال در بازار ایران نیز رسید. ترکیش ایرلاینز، یکی از اصلی‌ترین خطوط ارتباطی مسافران ایرانی با شبکه پروازی جهانی، اعلام کرد که تمامی پروازهای خود به مقصد ایران و بالعکس را دست‌کم تا ماه مارس سال ۲۰۲۷ میلادی به حالت تعلیق درآورده است. نماینده این شرکت هواپیمایی تایید کرده است که حتی پس از این تاریخ نیز هیچ تضمینی برای ازسرگیری پروازها وجود ندارد؛ تصمیمی که انزوای لجستیکی ناوگان هوایی ایران را به شکل بی‌سابقه‌ای تشدید می‌کند.[2]

دامنه این تحریم‌ها اکنون ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را در بر می‌گیرد و ظرفیت عملیاتی آن‌ها را به شدت محدود کرده است. مقامات سازمان هواپیمایی کشوری ایران با تایید این فشارها، اذعان کرده‌اند که شرکت هواپیمایی ماهان از هم‌اکنون مجبور شده است محدودیت‌های گسترده‌ای را در برنامه‌های پروازی خود به مقاصد کلیدی منطقه‌ای از جمله مسقط در عمان، و استانبول و آنکارا در ترکیه اعمال کند.[7]

فلج عملیاتی تنها به مسیرهای بین‌المللی محدود نمانده است. خودداری شرکت‌های فنی و مهندسی خارجی و هلدینگ‌های ارائه‌دهنده خدمات فرودگاهی در منطقه از همکاری با ایرلاین‌های ایرانی، برنامه‌ریزی پروازهای داخلی را نیز با اختلال مواجه کرده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که آمار لغو و تاخیر پروازها در فرودگاه‌های داخل کشور رو به افزایش است و تامین قطعات و خدمات نگهداری با موانع جدی روبه‌رو شده است.[6]

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، با تاکید بر ابعاد جهانی این محاصره اقتصادی، اعلام کرد که شرکت‌های هواپیمایی ایران از اول مهر ماه «در سراسر جهان تعطیل خواهند شد». او در تشریح گستردگی این کارزار فشار، به نقش پکن نیز اشاره کرد و گفت که مقامات چینی در اجرای این فشارهای اقتصادی علیه جمهوری اسلامی «مشارکت بسیار فعالی» داشته‌اند؛ موضوعی که نشان‌دهنده بسته شدن مسیرهای دور زدن تحریم‌ها در شرق آسیاست.[1][5]

همگرایی اقدام عراق در بستن حریم هوایی، تعلیق بلندمدت پروازهای ترکیش ایرلاینز و اجرای سخت‌گیرانه تحریم‌های ثانویه، فصل جدیدی از انزوای اقتصادی ایران را رقم زده است. هنگامی که فرودگاه‌های کشورهای همسایه برای در امان ماندن از جریمه‌های خزانه‌داری آمریکا، از ارائه بدیهی‌ترین خدمات هوانوردی امتناع می‌کنند، هزینه مالی و لجستیکی حفظ خطوط پروازی بین‌المللی برای تهران به سطحی غیرقابل توجیه می‌رسد.[1][3][6]

گام بعدی و تعیین‌کننده در این بحران، واکنش سایر قطب‌های ترانزیت هوایی منطقه، به ویژه امارات متحده عربی و قطر، پس از عبور از ضرب‌الاجل ۲۳ سپتامبر خواهد بود. اگر این کشورها نیز رویه‌ای مشابه عراق اتخاذ کنند و خدمات فرودگاهی خود را به روی ناوگان ایرانی ببندند، صنعت هوانوردی غیرنظامی ایران با یک انسداد کامل و بی‌سابقه مواجه خواهد شد که نیازمند بازنگری اساسی در ساختار حمل‌ونقل بین‌المللی کشور است.[4][5]