هشدار ایران به کشورهای منطقه: در صورت تداوم تحریم‌های هوایی، پروازهای متقابل محدود می‌شوند

در پی تشدید تحریم‌های هوانوردی آمریکا و تعلیق پروازهای ایرانی در چندین فرودگاه خاورمیانه، مقامات ارشد جمهوری اسلامی به صراحت هشدار دادند که در صورت تداوم این روند، ترافیک هوایی منطقه را مختل خواهند کرد. محمد مخبر، مشاور ارشد رهبر ایران، روز جمعه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «استراتژی ما در این زمینه روشن است: پرواز در منطقه یا برای همه آزاد است یا برای هیچ‌کس.» وی تأکید کرد که اگر ایران از امکان پرواز و دریافت خدمات فرودگاهی محروم شود، هیچ کشور دیگری در منطقه نیز این امکان را نخواهد داشت.[2][4]

این موضع‌گیری تهاجمی پس از آن اتخاذ شد که وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، تحریم‌هایی را علیه ۳۶ هدف مرتبط با هوانوردی از جمله ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی اعمال کرد. واشنگتن با تعیین ضرب‌الاجل ۲۳ سپتامبر (۲ مهر ۱۴۰۵)، به فرودگاه‌ها و تامین‌کنندگان سوخت هشدار داد که در صورت ارائه خدمات به این ایرلاین‌ها، از سیستم دلاری محروم خواهند شد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، مدعی شد که این کارزار موجب زمین‌گیر شدن ۸۰ تا ۹۰ درصد پروازهای بین‌المللی ایران شده است.[2][4]

دامنه این محدودیت‌ها به سرعت در سراسر خاورمیانه گسترش یافته است. فرودگاه بین‌المللی نجف از روز جمعه تمامی پروازهای رفت و برگشت به ایران را تا اطلاع ثانوی متوقف کرد و جایگزینی را که پس از تعلیق پروازهای فرودگاه بغداد در نظر گرفته شده بود، از بین برد. فرودگاه‌های اربیل و سلیمانیه نیز به این روند پیوستند. در همین حال، امارات متحده عربی در ۲۴ سپتامبر تمامی پروازهای خطوط هوایی ایران را با استناد صریح به تحریم‌های آمریکا متوقف کرد و یک پرواز تهران-دوشنبه نیز پس از امتناع ترکمنستان از صدور مجوز عبور از حریم هوایی، مجبور به بازگشت شد.[2][4]

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران نیز با تکرار این هشدارها، از کشورهای همسایه خواست تا با کارزار واشنگتن همکاری نکنند. وی روز چهارشنبه در یک مصاحبه تلویزیونی اعلام کرد که اگر کشورهای همسایه در توقف پروازهای ایرانی با ایالات متحده همسو شوند، فرودگاه‌های خودشان نیز قادر به فعالیت نخواهند بود. رضایی این هشدار هوانوردی را به موضع گسترده‌تر تهران در مذاکرات گره زد و به واشنگتن فرصتی چهار تا پنج روزه برای پذیرش شروط ایران داد.[2]

در سطح پارلمانی نیز، محمدرضا رضایی کوچی، رئیس کمیسیون عمران مجلس، بر آمادگی ایران برای اقدامات متقابل تأکید کرد. وی اظهار داشت که اگر کشورهای عربی و منطقه خدمات لازم را به ایرلاین‌های ایرانی ارائه ندهند، ایران نیز اجازه انجام پروازهای آن کشورها را در مقاصدی که امکان اعمال محدودیت متقابل وجود دارد، نخواهد داد. به گفته وی، آسمان ایران از نظر راداری و ایمنی در وضعیت عادی قرار دارد و این محدودیت‌ها صرفاً ریشه در فشارهای سیاسی واشنگتن دارد.[1]

از منظر حقوقی و دیپلماتیک، تهران این تحریم‌ها را نقض صریح قوانین بین‌المللی می‌داند. ابوذر شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری ایران، در ۱۲ سپتامبر به سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو) هشدار داد که ادامه تحریم‌ها علیه بخش هوانوردی کشور می‌تواند پیامدهای جدی برای حمل‌ونقل هوایی منطقه‌ای و بین‌المللی داشته باشد. وی تأکید کرد که هوانوردی غیرنظامی نباید به عنوان ابزاری برای فشارهای سیاسی و اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد و این اقدامات امنیت پروازهای مسافربری را به خطر می‌اندازد.[4]

این محدودیت‌ها تأثیرات فوری و مخربی بر مسافران عادی، سفرهای تجاری و زیارتی گذاشته است. با لغو پروازهای مستقیم به مقاصد پرترددی مانند نجف و کربلا، بسیاری از زائران و مسافران سرگردان شده‌اند. آژانس‌های مسافرتی گزارش داده‌اند که برخی از مسافران مجبور شده‌اند به ترکیه پرواز کنند و سپس با تحمل سفرهای زمینی طاقت‌فرسا، حدود ۱۷ ساعت با اتوبوس تا شهر وان و ۱۶ تا ۱۷ ساعت دیگر تا تهران سفر کنند که این امر علاوه بر هزینه‌های مضاعف، خطرات جاده‌ای را نیز افزایش می‌دهد.[2]

با وجود این محدودیت‌های بی‌سابقه، شواهد نشان می‌دهد که خطوط هوایی ایران در حال یافتن مسیرهای جایگزین برای حفظ عملیات بین‌المللی خود هستند. هم‌زمان با انقضای مهلت آمریکا، ارائه کلیه خدمات زمینی و هندلینگ پروازهای پنج شرکت هواپیمایی ایرانی شامل قشم‌ایر، ایران‌ایرتور، سروش‌ایر، آتا و تابان در فرودگاه بین‌المللی استانبول، به یک شرکت ترکیه‌ای به نام «فوگو» منتقل شد. داده‌های رصد پروازی نشان می‌دهد که پروازهای این شرکت‌ها به مقصد استانبول بدون وقفه در حال انجام است.[3]

در عرصه داخلی نیز، شرکت‌های هواپیمایی در تلاش برای تقویت شبکه‌های پروازی خود هستند. هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما) اعلام کرد که در راستای توسعه شبکه پروازی، مسیر جدید مشهد-کیش-مشهد را از ۶ مهرماه برقرار می‌کند. این اقدامات نشان می‌دهد که در حالی که فشارهای بین‌المللی بر بخش هوانوردی ایران به اوج خود رسیده است، تهران هم‌زمان با تهدید به اختلال در حریم هوایی منطقه، به دنبال حفظ شریان‌های ارتباطی خود از طریق دیپلماسی عملیاتی و توسعه بازارهای داخلی است.[5]