علت تیر کشیدن پهلو هنگام دویدن: اصطکاک مکانیکی صفاق جداری، نه گرفتگی عضله

نسل‌ها مربی دوومیدانی و دونده‌های تفریحی، درد تیز و تیرکشنده پهلو را به گرفتگی دیافراگم، تجمع اسید لاکتیک یا غذا خوردن با فاصله کم از تمرین نسبت داده‌اند؛ با این فرض که عضله تحت بار قلبی‌عروقی شدید ورزش کم آورده است.

اما شواهد بالینی این فرضیه گرفتگی عضلانی را کاملاً رد می‌کند. یک فراتحلیل معتبر در سال ۲۰۱۴ در مجله Sports Medicine نشان داد که درد گذرا و شکمی مرتبط با ورزش (ETAP)، در واقع ناشی از اصطکاک مکانیکی در طول «صفاق جداری» است؛ یعنی پرده‌ای که دیواره حفره شکم را می‌پوشاند.[1]

کالبدشناسی درد تیرکشنده پهلو

پرده صفاق از دو لایه مجزا تشکیل شده است: لایه احشایی که دور اندام‌های داخلی پیچیده شده، و لایه جداری که مستقیماً به دیواره شکم چسبیده است. مقدار کمی مایع سروز میان این دو لایه قرار دارد که به عنوان ماده لغزنده‌ساز عمل می‌کند تا لایه‌ها به نرمی روی هم حرکت کنند.[1][4]

در فعالیت‌های پربرخورد و تکرارشونده مانند دویدن، بالاتنه مدام در حال چرخش و کشیدگی است. این تنش مکانیکی باعث می‌شود دو لایه صفاق روی یکدیگر ساییده شوند و با هر گام دونده، اصطکاک ایجاد شود.[4]

هنگامی که مایع لغزنده‌ساز کافی نباشد یا فشار مکانیکی بیش از حد بالا برود، صفاق جداری دچار تحریک و التهاب خفیف می‌شود. برخلاف لایه احشایی، صفاق جداری دارای عصب‌گیری حسی پیکری فراوانی است، به این معنی که این اصطکاک را به شکل دردی تیز و کاملاً نقطه‌ای ثبت می‌کند.[1][6]

این دقیقاً نشان می‌دهد چرا درد پهلو هنگام دویدن تا این حد موضعی است؛ طوری که دونده اغلب می‌تواند نقطه دقیق درد را با نوک انگشت نشان دهد. در حالی که گرفتگی واقعی عضله یا کاهش خون‌رسانی معمولاً با دردی مبهم و گسترده در سراسر توده عضلانی همراه است.[6]

مطالعات بالینی در زمینه این درد گذرا برای اثبات این سازوکار، تماماً بر داده‌های همه‌گیرشناسی کلان و مدل‌سازی‌های کالبدشناختی متکی هستند. از آنجا که این پژوهش‌ها بر مسیرهای بیومکانیکی متمرکز بوده‌اند و نه روایت‌های ذهنی، نقل‌قول مستقیمی از بیماران یا پزشکان در مقالات مرجع ثبت نشده است.[7]

ارتباط شگفت‌انگیز با درد شانه

یکی از نشانه‌های گیج‌کننده در تیر کشیدن شدید پهلو، دردی تیز و هم‌زمان در نوک شانه است. بیشتر دونده‌ها تصور می‌کنند در واکنش به درد شکم، بالاتنه‌شان را بیش از حد سفت و منقبض کرده‌اند.[2]

اما علت اصلی، یک پدیده عصبی شناخته‌شده به نام «درد ارجاعی» است. پرده صفاق جداری مسیر عصبی مشترکی با عصب فرنیک دارد؛ عصبی که از مهره‌های سوم، چهارم و پنجم گردن ریشه می‌گیرد.[2][4]

وقتی بخش بالایی صفاق جداری بر اثر اصطکاک تحریک می‌شود، پیام‌های درد از طریق عصب فرنیک بالا می‌روند. مغز این سیگنال‌ها را اشتباهاً متعلق به نوک شانه تفسیر می‌کند، چرا که عصب‌گیری حسی شانه نیز دقیقاً از همان ریشه‌های گردنی منشأ می‌گیرد.[2]

این درد ارجاعی به شانه، در تشخیص‌های پزشکی یک نشانه کلاسیک برای تحریک صفاق به شمار می‌رود. وجود این درد در زمان تیر کشیدن پهلو، یکی از محکم‌ترین شواهد بالینی است که ثابت می‌کند منشأ ناراحتی، پرده صفاق است و نه عضلات دیواره شکم.[2][6]

چرا چرخش بالاتنه تعیین‌کننده است؟

مدل اصطکاک مکانیکی همچنین پاسخ می‌دهد که چرا میزان ابتلای ورزشکاران در رشته‌های مختلف تا این حد متفاوت است. اگر این درد صرفاً ناشی از خستگی قلبی‌عروقی بود، باید در تمام ورزش‌های استقامتی پرفشار با نسبتی یکسان رخ می‌داد.[4]

داده‌های همه‌گیرشناسی منتشرشده در نشریه Medicine & Science in Sports & Exercise نشان می‌دهد تا ۷۰ درصد از دونده‌ها و ۷۵ درصد از شناگران سالانه این درد را تجربه می‌کنند؛ هر دو رشته نیازمند چرخش و کشیدگی پیوسته و تکراری بالاتنه حین انقباض عضلات میانی هستند.[4]

در نقطه مقابل، کمتر از ۲۰ درصد دوچرخه‌سواران دچار این درد می‌شوند. دوچرخه‌سواری توان قلبی‌عروقی فوق‌العاده‌ای می‌طلبد، اما بالاتنه دونده وضعیتی نسبتاً ثابت و خمیده به جلو دارد که اصطکاک مکانیکی میان لایه‌های صفاق را به حداقل می‌رساند.[4]

وضعیت بدنی نقشی کلیدی در تشدید این اصطکاک دارد. یک مطالعه موردی در سال ۲۰۲۲ در نشریه JOSPT Cases نشان داد ورزشکارانی که قوز پشتی (کیفوز توراسیک) دارند، به میزان قابل‌توجهی بیشتر از درد مزمن پهلو حین تمرین رنج می‌برند.[5]

قوز کردن فضای درون حفره شکم را فشرده کرده و فاصله بین دو لایه صفاق را کاهش می‌دهد. این فشردگی حتی پیش از شروع دویدن و چرخش بالاتنه، ضریب اصطکاک پایه را افزایش می‌دهد.[5]

تأثیر آب و غذا بر شدت اصطکاک

اگرچه غذا خوردن به خودی خود باعث گرفتگی دیافراگم نمی‌شود، اما محتویات معده اصطکاک پرده صفاق را به‌شدت دستخوش تغییر می‌کند. سازوکار این پدیده به تعادل اسمزی مایع سروز درون حفره شکم وابسته است.[1][6]

مصرف نوشیدنی‌های هایپرتونیک مانند آب‌میوه‌های غلیظ و شیرین، برای کمک به هضم غذا آب را از حفره صفاق بیرون کشیده و به درون روده هدایت می‌کند. این جابه‌جایی مایعات، حجم مایع لغزنده‌ساز بین دو لایه صفاق را کم می‌کند.[1][4]

از سوی دیگر، خوردن وعده‌های غذایی سنگین معده را متسع کرده و لایه صفاق احشایی را با فشار بیشتری به لایه جداری می‌فشارد. ترکیب کاهش مایع لغزنده‌ساز و افزایش فشار فیزیکی، ضریب اصطکاک را در حین دویدن به اوج می‌رساند.[4][6]

به همین دلیل دستورالعمل‌های پزشکی ورزشی توصیه می‌کنند دست‌کم دو ساعت میان صرف غذای سنگین و دویدن فاصله بگذارید. با خالی شدن معده و بازگشت تعادل مایعات، لایه‌های صفاق می‌توانند بدون تحریک روی هم بلغزند.[6]

چگونه اصطکاک را در لحظه مهار کنیم؟

هنگامی که پهلو تیر می‌کشد، هدف فوری کاهش اصطکاک بین لایه‌های صفاق است. متوقف کردن چرخش‌های پی‌درپی بالاتنه مؤثرترین قدم است؛ به همین دلیل پیاده‌روی معمولاً ظرف دو تا پنج دقیقه درد را برطرف می‌کند.[1][3]

تنفس عمیق شکمی یا دیافراگمی نیز رابطه مکانیکی لایه‌ها را تغییر می‌دهد. با پر کردن کامل شکم در زمان دم، دیواره شکم به سمت بیرون کشیده می‌شود که صفاق جداری را موقتاً از احشای زیرین فاصله داده و چرخه اصطکاک را متوقف می‌سازد.[3][6]

پیشگیری بلندمدت مستلزم اصلاح عوامل بیومکانیکی است که حفره شکم را فشرده می‌کنند. تمرین‌های هدفمند تثبیت کتف و تقویت عضلات مرکزی (کور)، وضعیت قامت ورزشکار را بهبود داده و فضای بیشتری برای حرکت آزادانه پرده صفاق حین فعالیت سنگین فراهم می‌کند.[5]

با نگاه به این پدیده به عنوان یک اصطکاک فیزیکی به جای ضعف یا خستگی عضلانی، ورزشکاران می‌توانند راهکارهای ساختاری مشخصی به کار ببندند. تقویت زنجیره عضلانی پشتی و مدیریت غلظت مایعات مصرفی پیش از تمرین، سپری مطمئن در برابر یکی از آزاردهنده‌ترین چالش‌های دویدن خواهد بود.[3][5]