محدودیت ۱۵۰ نفره: چرا مغز ما کشش روابط اجتماعی بیشتر را ندارد؟

وقتی اداره مالیات سوئد تصمیم گرفت دفاترش را بازسازی کند، سقف تعداد کارمندان را بر اساس یک ادعای بیولوژیکی خاص تعیین کرد: مغز انسان طوری سیم‌کشی شده که نهایتاً می‌تواند ۱۵۰ رابطه اجتماعی پایدار را هضم کند. این عدد که در دهه ۱۹۹۰ توسط انسان‌شناسی به نام رابین دانبار (Robin Dunbar) سر زبان‌ها افتاد، خیلی زود به آیه منزل سازمان‌ها تبدیل شد. شرکت‌هایی مثل Gore-Tex هم با این باور که عبور از این مرز انسجام اجتماعی را نابود می‌کند، اندازه کارخانه‌هایشان را محدود کردند.[2][4]

اما وقتی محققان دانشگاه استکهلم در سال ۲۰۲۱ داده‌های اولیه مربوط به پستانداران را دوباره زیر ذره‌بین بردند، متوجه شدند که حساب و کتاب‌ها چندان هم جور درنمی‌آید. این تیم که نتایج کارش را در ژورنال Biology Letters منتشر کرد، مدل‌های رگرسیونی که اندازه مغز پستانداران را به اندازه گروه اجتماعی‌شان ربط می‌داد، دوباره اجرا کرد. آن‌ها کشف کردند که بازه اطمینان ۹۵ درصدی برای انسان‌ها در واقع از ۴ تا ۵۲۰ نفر متغیر است.[2]

از آنجا که این پراکندگی آماری بسیار عظیم است، محققان استکهلم به این نتیجه رسیدند که «تعیین یک عدد مشخص، کاری بیهوده است». آن‌ها استدلال کردند که نئوکورتکس انسان هیچ سقف سخت‌افزاری ۱۵۰ نفره‌ای ندارد و برخورد با این عدد به عنوان یک الزام بیولوژیکی، انعطاف‌پذیری شگفت‌انگیز ساختارهای اجتماعی انسان را نادیده می‌گیرد.[2]

دانبار خیلی زود به دفاع از معیار خود پرداخت و استدلال کرد که این نقد آماری، واقعیت‌های رفتاری مشاهده‌شده در طول تاریخ بشر را نادیده می‌گیرد. او در مقاله‌ای برای Social Science Space تاکید کرد که اگرچه این عدد دقیق بیشتر یک میانگین است تا یک سقف غیرقابل‌نفوذ، اما تجمع داده‌ها حول عدد ۱۵۰ آن‌قدر سازگار و معنادار است که نمی‌توان آن را صرفاً یک خطای آماری دانست.[1]

محاسبات اولیه دانبار در سال ۱۹۹۲ بر اساس یک خط رگرسیون بود که اندازه نئوکورتکس گونه‌های مختلف پستانداران را با اندازه گروه‌های اجتماعی آن‌ها مقایسه می‌کرد. از آنجا که نئوکورتکس مسئولیت پردازش‌های پیچیده شناختی را بر عهده دارد، دانبار این نظریه را مطرح کرد که حجم آن تعیین می‌کند یک پستاندار توانایی پیگیری چند رابطه فردی را دارد. تعمیم این خط به حجم مغز انسان، میانگین اندازه گروه را حدود ۱۵۰ نفر نشان داد.[2][4]

برای اثبات این ریاضیات، دانبار به میانگین‌های تاریخی و انسان‌شناختی اشاره کرد. او یادآور شد که ۱۵۰، اندازه تخمینی یک روستای کشاورزی در دوران نوسنگی، نقطه انشعاب سکونتگاه‌های مذهبی هاتریتی (Hutterite) و اندازه واحد پایه ارتش‌های حرفه‌ای از دوران باستان روم تا قرن شانزدهم بود. دانبار این اصل را با یک مثال خودمانی توضیح داد: «تعداد آدم‌هایی که اگر تصادفاً در یک کافه با آن‌ها روبرو شوید، از اینکه بدون دعوت سر میزی بنشینید و با آن‌ها نوشیدنی بخورید، احساس خجالت نمی‌کنید.»[4]

محدودیت ۱۵۰ نفره در واقع فقط مرز بیرونی مجموعه‌ای از حلقه‌های تو در توی صمیمیت است. همان‌طور که در Model Thinkers به تفصیل آمده، این چارچوب نشان می‌دهد که یک فرد معمولاً ۵ دوست صمیمی، ۱۵ دوست خوب، ۵۰ دوست معمولی و ۱۵۰ آشنای معنادار دارد. فراتر از این حلقه، ۵۰۰ آشنای دورتر و ۱۵۰۰ نفری قرار دارند که فقط چهره‌شان برایمان آشناست.[5]

حفظ این لایه‌ها نیازمند سطوح متفاوتی از تلاش است. مطالعه‌ای که در PMC منتشر شد و ۹۰۶ نفر را مورد بررسی قرار داد، نشان داد که افراد انرژی اجتماعی خود را به طور فعال در این لایه‌های مجزا تقسیم می‌کنند. این تحقیق تنوع قابل‌توجهی را در نحوه مدیریت شبکه‌های ارتباطی افراد نشان داد و خاطرنشان کرد که ویژگی‌هایی مثل عزت‌نفس بر میزان تلاشی که یک فرد برای لایه میانی (۱۵ تا ۵۰ دوست) در مقایسه با هسته مرکزی (۵ دوست) صرف می‌کند، تاثیر می‌گذارد.[3]

ظهور شبکه‌های دیجیتال، جامعه‌شناسان را به این فکر انداخت که آیا رسانه‌های اجتماعی می‌توانند این تنگنای بیولوژیکی را دور بزنند؟ نشریه The Oxford Scientist به بررسی این موضوع پرداخت که آیا پلتفرم‌هایی مثل فیس‌بوک و توییتر که زحمت یادآوری تولدها و اتفاقات مهم زندگی را به دوش می‌کشند، توانسته‌اند ظرفیت شناختی ما را برای ارتباط گسترش دهند یا خیر.

داده‌ها نشان می‌دهند که این محدودیت همچنان پابرجاست. در حالی که یک کاربر ممکن است ۲۰۰۰ دوست مجازی جمع کند، مطالعات رفتاری روی تعاملات آنلاین واقعیت دیگری را نشان می‌دهند. تحلیل ۱.۷ میلیون کاربر توییتر در یک دوره شش ماهه نشان داد که حتی فعال‌ترین کاربران هم نهایتاً با ۱۰۰ تا ۲۰۰ نفر مکالمات پایدار و دوطرفه دارند.[3]

این محدودیت صرفاً به ظرفیت حافظه ما ربطی ندارد، بلکه پای زمان و پهنای باند عاطفی در میان است. حفظ یک رابطه پایدار نیازمند تعامل مکرر، همدلی و تجربیات مشترک است؛ منابعی که فارغ از اینکه دو نفر چقدر راحت می‌توانند به هم پیام بدهند، کاملاً محدود و تمام‌شدنی هستند.[5][6]

گیر دادن به میانگین دقیق ریاضی، واقعیت گسترده‌تر ارتباطات انسانی را پنهان می‌کند. ظرفیت اجتماعی ما به شدت توسط زمان، توان عاطفی و قدرت پردازش ذهنی محدود شده است. وقتی یک جامعه از چند صد نفر بزرگ‌تر می‌شود، ماهیت آن اساساً تغییر می‌کند و اعتماد ارگانیک جای خود را به قوانین رسمی، سلسله‌مراتب و ساختارهای مدیریتی می‌دهد.[6]