پیوستن پایگاه‌های شکاری نیروی هوایی به «ارتش آزاد»؛ آغاز درگیری هوایی با سپاه و ایجاد منطقه پرواز ممنوع

بحران ایران با ورود جنگنده‌های نیروی هوایی ارتش به تقابل مستقیم با نیروی هوافضای سپاه پاسداران، ابعاد بی‌سابقه‌ای به خود گرفته است. گزارش‌ها حاکی از آن است که پایگاه‌های شکاری مهمی از جمله پایگاه سوم شکاری نوژه همدان و پایگاه دوم شکاری تبریز، رسماً از فرماندهی مرکزی تمرد کرده و به ائتلاف «ارتش آزاد» پیوسته‌اند. این نخستین بار از زمان آغاز درگیری‌هاست که یگان‌های هوایی ارتش به صورت سازمان‌یافته وارد نبرد علیه سپاه می‌شوند.[1][3]

این تحول استراتژیک پس از آن رخ داد که سپاه پاسداران در روزهای گذشته حملات هوایی و پهپادی گسترده‌ای را علیه تاسیسات نفتی خوزستان و مناطق مسکونی اصفهان که در کنترل معترضان و یگان‌های زمینی ارتش بود، آغاز کرد. خلبانان پایگاه‌های شورشی با به پرواز درآوردن جنگنده‌های اف-۱۴ و اف-۴، اقدام به رهگیری و انهدام چندین پهپاد انتحاری شاهد و جنگنده‌های سوخو-۲۲ سپاه بر فراز آسمان اصفهان و خوزستان کردند.[2][4]

فرماندهان نظامی پیوسته به «ارتش آزاد» با انتشار بیانیه‌ای رادیویی، بر فراز استان‌های اصفهان، خوزستان، لرستان و بخش‌هایی از غرب کشور «منطقه پرواز ممنوع» اعلام کرده‌اند. آن‌ها هشدار داده‌اند که هرگونه پرنده پروازی متعلق به سپاه پاسداران که قصد عملیات علیه مردم یا زیرساخت‌های ملی را داشته باشد، به عنوان یک هدف متخاصم سرنگون خواهد شد. این اقدام عملاً چتر حمایتی حیاتی برای نیروهای زمینی مخالف فراهم کرده است.[3][4]

در واکنش به این اقدام، رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران این رویداد را «تحرکات محدود و کور چند خلبان فریب‌خورده و خائن» توصیف کرده‌اند. خبرگزاری تسنیم گزارش داده است که پدافند هوایی نیروی هوافضای سپاه در حالت آماده‌باش کامل قرار گرفته و دستور شلیک به هر پرنده ناشناس یا متخاصم صادر شده است. همچنین گزارش‌های تایید نشده‌ای از شلیک موشک‌های بالستیک تاکتیکی سپاه به سمت باندهای پروازی پایگاه نوژه برای زمین‌گیر کردن جنگنده‌های ارتش منتشر شده است.[5]

تقابل هوایی ارتش و سپاه، آسمان ایران را به یکی از خطرناک‌ترین مناطق جهان تبدیل کرده است. سازمان هوانوردی غیرنظامی بین‌المللی و آژانس ایمنی هوانوردی اروپا با صدور هشدارهای فوری، از تمامی خطوط هوایی تجاری خواسته‌اند تا حریم هوایی ایران را به طور کامل ترک کنند. این تصمیم منجر به لغو صدها پرواز و تغییر مسیر گسترده پروازهای بین‌المللی به سمت حریم هوایی کشورهای همسایه شده و اختلال بی‌سابقه‌ای در ترافیک هوایی خاورمیانه ایجاد کرده است.[6]

از منظر تاریخی، این شکاف عمیق نتیجه دهه‌ها به حاشیه رانده شدن ارتش کلاسیک ایران به نفع توسعه روزافزون قدرت، بودجه و نفوذ سیاسی سپاه پاسداران است. تحلیلگران نظامی معتقدند که پیوستن نیروی هوایی به نیروهای زمینی شورشی، نقطه عطفی در این منازعه است، زیرا تا پیش از این، «ارتش آزاد» در برابر حملات پهپادی و موشکی سپاه کاملاً بی‌دفاع بود و تنها بر جنگ شهری تکیه داشت.[2][4]

با وجود فرسودگی ناوگان هوایی ارتش ایران که عمدتاً متشکل از جنگنده‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ است، مهارت خلبانان و در اختیار داشتن رادارهای قدرتمند جنگنده‌های اف-۱۴، توانسته است در ساعات اولیه این تقابل، برتری هوایی سپاه را که بیشتر متکی بر پهپادها و موشک‌هاست، به چالش بکشد. نبردهای هوا به هوا در آسمان ایران یادآور روزهای نخستین جنگ ایران و عراق است، با این تفاوت که این بار دو نیروی نظامی داخلی در برابر یکدیگر صف‌آرایی کرده‌اند.[1][3]

کشورهای همسایه و قدرت‌های جهانی با نگرانی شدید این تحولات را دنبال می‌کنند. مقامات پنتاگون اعلام کرده‌اند که تحرکات هوایی در ایران را به دقت زیر نظر دارند. همزمان، کشورهای حاشیه خلیج فارس با اعلام وضعیت آماده‌باش در پدافند هوایی خود، نگران کشیده شدن دامنه این درگیری‌های هوایی و موشکی به مرزهای خود و تاسیسات انرژی منطقه هستند.[1][2]

اکنون تمرکز اصلی بر روی پایگاه‌های هوایی باقی‌مانده، به ویژه پایگاه یکم شکاری مهرآباد در تهران است. کنترل آسمان پایتخت می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در سرنوشت این نبرد داشته باشد. در حالی که نبردهای زمینی در خیابان‌های اصفهان و تاسیسات خوزستان ادامه دارد، آسمان ایران به جبهه جدید و مرگبار این جنگ داخلی تبدیل شده است و مشخص نیست کدام سو می‌تواند برتری هوایی را در روزهای آینده تثبیت کند.[4][6]