سقوط پایتخت: «ارتش آزاد» کنترل بیت رهبری را به دست گرفت؛ خروج مقامات عالی از تهران

پس از هفته‌ها درگیری خونین و پیشروی گام‌به‌گام نیروهای ائتلاف نظامی-مردمی موسوم به «ارتش آزاد»، سرانجام قلب سیاسی جمهوری اسلامی در تهران سقوط کرد. بامداد دوشنبه، یگان‌های زرهی ارتش آزاد با پشتیبانی گسترده معترضان شهری، موفق شدند از سدهای بتنی و موانع امنیتی خیابان پاستور عبور کرده و وارد محوطه «بیت رهبری» و نهاد ریاست جمهوری شوند. این رویداد، نمادین‌ترین و استراتژیک‌ترین پیروزی مخالفان از آغاز بحران تاکنون به شمار می‌رود.[1][2]

نبرد برای کنترل مرکز تهران حدود ۴۸ ساعت به طول انجامید. قرارگاه ثارالله سپاه پاسداران که مسئولیت تامین امنیت پایتخت را بر عهده داشت، با استفاده از تک‌تیراندازها و آتش سنگین تلاش کرد مانع از پیشروی نیروهای ارتش آزاد شود. با این حال، پیوستن بخش‌های بیشتری از پادگان‌های مستقر در حومه تهران به نیروهای مخالف و همچنین اتمام مهمات یگان‌های مدافع، منجر به فروپاشی سریع خطوط دفاعی سپاه در مناطق مرکزی شهر شد.[2][5]

همزمان با شکسته شدن خطوط دفاعی، گزارش‌های متعددی از خروج اضطراری مقامات عالی‌رتبه جمهوری اسلامی منتشر شده است. منابع اطلاعاتی غربی و شاهدان عینی تایید کرده‌اند که چندین فروند بالگرد ترابری نظامی در ساعات پایانی شب گذشته از محوطه پاستور و پادگان‌های شمال تهران به پرواز درآمده‌اند. گمانه‌زنی‌ها حاکی از آن است که مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید، به همراه حلقه اول فرماندهان سپاه به پایگاه‌های زیرزمینی در استان‌های شرقی یا شهر مشهد منتقل شده‌اند.[1][3][6]

رسانه‌های وابسته به سپاه پاسداران، از جمله خبرگزاری فارس، این تحولات را یک «عقب‌نشینی تاکتیکی» توصیف کرده‌اند. در بیانیه‌ای که از سوی ستاد کل نیروهای مسلح وفادار به حکومت منتشر شد، آمده است که خروج از مرکز تهران با هدف «جلوگیری از تلفات گسترده غیرنظامیان و تخریب زیرساخت‌های تاریخی» صورت گرفته و هسته سخت سپاه نبرد را از پایگاه‌های کوهستانی و استان‌های وفادار تا «نابودی کامل تروریست‌ها» ادامه خواهد داد.[4]

با انتشار خبر ورود ارتش آزاد به مجتمع پاستور، صدها هزار نفر از شهروندان تهرانی به خیابان‌ها سرازیر شدند. تصاویر منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد که مردم در حال پایین کشیدن نمادهای حکومتی، بنرها و مجسمه‌ها در میادین اصلی شهر هستند. همزمان، نیروهای ارتش آزاد در حال استقرار در مراکز حساس از جمله وزارتخانه‌ها، بانک مرکزی و مراکز مخابراتی برای جلوگیری از غارت و هرج‌ومرج می‌باشند.[2][5]

یکی از مهم‌ترین تحولات ساعات گذشته، شکسته شدن درهای زندان اوین در شمال تهران بود. یگان‌های ویژه ارتش آزاد با پشتیبانی مردم، پس از یک درگیری کوتاه با محافظان زندان، کنترل این مجتمع را به دست گرفتند و هزاران زندانی سیاسی و عقیدتی را آزاد کردند. صحنه‌های در آغوش کشیده شدن زندانیان آزاد شده توسط خانواده‌هایشان در خیابان‌های اطراف اوین، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی داشته است.[2][3]

سقوط پایتخت ایران موجی از واکنش‌های جهانی را به همراه داشته است. مقامات ایالات متحده و اتحادیه اروپا ضمن دعوت به خویشتن‌داری و حفظ جان غیرنظامیان، خواستار تامین امنیت فوری تاسیسات هسته‌ای و سیلوهای موشکی ایران شده‌اند. نگرانی عمده در پایتخت‌های غربی، خطر افتادن تسلیحات استراتژیک به دست گروه‌های شبه‌نظامی غیرقابل کنترل در جریان این خلاء قدرت است.[1][6]

در سطح منطقه‌ای، کشورهای حاشیه خلیج فارس در وضعیت هشدار کامل نظامی قرار گرفته‌اند. با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از توان موشکی و پهپادی سپاه پاسداران در پایگاه‌های زیرزمینی خارج از تهران مستقر است، همسایگان ایران نگرانند که فرماندهان تندرو سپاه در یک اقدام تلافی‌جویانه یا برای انحراف افکار عمومی، دست به حملات برون‌مرزی بزنند.[5]

ارتش آزاد اکنون با چالش‌های عظیمی در اداره پایتخت روبرو است. تامین آب، برق، و مواد غذایی برای جمعیت میلیونی تهران در شرایطی که سیستم بانکی و اداری کشور فلج شده، اولویت اصلی فرماندهان میدانی است. آن‌ها همچنین با خطر حملات چریکی و تک‌تیراندازهای وفادار به حکومت که در ساختمان‌های بلند شمال شهر پناه گرفته‌اند، دست و پنجه نرم می‌کنند.[2][5]

اگرچه سقوط تهران یک پیروزی تعیین‌کننده برای مخالفان محسوب می‌شود، اما تحلیلگران نظامی هشدار می‌دهند که جنگ داخلی ایران هنوز به پایان نرسیده است. سپاه پاسداران همچنان کنترل بخش‌هایی از مرزها، بنادر جنوبی و تاسیسات استراتژیک در استان‌های مرکزی و شرقی را در دست دارد و احتمال یک جنگ فرسایشی طولانی‌مدت میان پایتختِ آزادشده و استان‌های تحت کنترل حکومت وجود دارد.[1][4][6]