چرا بازآفرینی و طراحی بدون کربن جوایز بین‌المللی معماری ۲۰۲۶ را قبضه کردند؟

شامگاه ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶، غول‌های دنیای معماری در هتل «دیوانی پالاس آکروپولیس» آتن، با چشم‌اندازی خیره‌کننده به پارتنون باستانی، دور هم جمع می‌شوند تا جدیدترین شاهکارهای این صنعت را جشن بگیرند. اما سازه‌هایی که در بیست‌ویکمین دوره جوایز بین‌المللی معماری گوی سبقت را ربوده‌اند، زمین تا آسمان با آن برج‌های شیشه‌ای منزوی در دهه گذشته فرق دارند.

به نظر می‌رسد دوران بناهای غول‌پیکری که فرم را فدای کارکرد می‌کردند، به سر آمده است. حالا اجماع جدیدی شکل گرفته: بالاترین افتخارات نصیب ساختمان‌هایی می‌شود که استخوان‌بندی‌های قدیمی را بازیافت می‌کنند، برق خودشان را تامین می‌کنند و مثل یک وصله ناجور نیستند، بلکه یکپارچه با بافت شهری موجود در هم تنیده می‌شوند.[1][2]

اما چرا بازآفرینی سازه‌ها و طراحی بدون کربن تا این حد انتخاب‌های امسال را قبضه کردند؟ پاسخ را باید در تغییر معیارهای «تعالی معماری» جستجو کرد. موزه معماری و طراحی «شیکاگو آتنائوم» که این جوایز را با همکاری «مرکز اروپایی معماری، هنر، طراحی و مطالعات شهری» برگزار می‌کند، معیارهای خود را صراحتاً با بحران‌های جهانی همسو کرده است. تغییرات اقلیمی، کمبود منابع و رشد سرسام‌آور شهرنشینی دیگر دغدغه‌های حاشیه‌ای نیستند؛ آن‌ها حالا به سنجه‌های اصلی موفقیت تبدیل شده‌اند.[2][3]

ابعاد این تغییر رویکرد را می‌توان در آمار و ارقام دید. در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶، برگزارکنندگان از برندگان پرده برداشتند و بیش از ۳۰۰ پروژه را از میان فهرست نهایی ۸۵۰ نامزد از ۵۰ کشور جهان انتخاب کردند. در این سبد رنگارنگ از برندگان، همه‌چیز به چشم می‌خورد؛ از قطب‌های صنعتی با آلایندگی صفر و مسکن‌های اجتماعی گرفته تا مراکز فرهنگی و پل‌ها.

کریستین نارکیویچ-لین، رئیس و مدیرعامل شیکاگو آتنائوم، به وحدت موضوعی در میان این برندگان متنوع اشاره کرد و گفت: «این پروژه‌های برنده نشان می‌دهند که معماران چگونه می‌توانند به چالش‌های پیچیده اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی پاسخ دهند.» او همچنین بر نقش آن‌ها در «پیشگامی برای راه‌حل‌های پایدار و نوآورانه از نظر فناوری» تاکید کرد.[1]

بازآفرینی و استفاده مجدد از سازه‌ها، استراتژی غالب در بسیاری از دسته‌بندی‌ها بود. شرکت‌های پیشرو به جای اینکه فوراً سراغ تخریب بروند، دست به نوسازی‌های عمیقی می‌زنند که هم حافظه فرهنگی را حفظ می‌کند و هم عملکرد حرارتی ساختمان را به شدت ارتقا می‌دهد.

این پروژه‌ها با حفظ بتن و فولادی که از قبل سر جایشان هستند، ردپای عظیم کربن نهفته در ساخت‌وسازهای جدید را حذف می‌کنند. هیئت داوران به‌طور ویژه خاطرنشان کرد که اکثر پروژه‌های برنده دارای ویژگی‌های بازآفرینی بودند؛ پیامی روشن مبنی بر اینکه سبزترین و دوستدارِ محیط‌زیست‌ترین ساختمان، همان ساختمانی است که از قبل وجود دارد.[1]

فراتر از نوسازی‌ها، برندگان سال ۲۰۲۶ مهندسی جسورانه بدون کربن را به رخ می‌کشند. طراحی شرکت «دی‌پی آرکیتکتس» (DP Architects) برای غرفه سنگاپور در اکسپو ۲۰۲۵ که برنده بخش نمایش/چیدمان شد، نمونه بارز این نبوغ در استفاده از مصالح است.

این سازه ۱۷ متری با ۱۷ هزار دیسک آلومینیومی بازیافتی پوشیده شده و به عنوان نمادی هدفمند از هارمونی شهر و طبیعت عمل می‌کند. به همین ترتیب، پروژه‌هایی مثل مرکز نمایشگاه‌ها و همایش‌های بین‌المللی پایتخت در پکن، اثر شرکت معماری زاها حدید، با ادغام سیستم‌های زیست‌محیطی با کارایی بالا در فضاهای عمومی عظیم، تعریف جدیدی از نمادهای شهری ارائه می‌دهند.[1]

طراحی‌های جامعه‌محور نیز مورد توجه ویژه‌ای قرار گرفتند که نشان‌دهنده جبهه‌گیری در برابر معماری انحصارطلبانه است. پروژه «ان‌اس اسکوئر» (NS Square) اثر شرکت WOHA در سنگاپور و «هبیتات فیوچر لیوینگ» (Habitat Future Living) اثر گومز پلاترو در آرژانتین، به خاطر خلق محیط‌های نفوذپذیر و چندمنظوره تحسین شدند. این سازه‌ها اتصال عابران پیاده، میادین عمومی و توپوگرافی طبیعی را به انزوای پشت درهای بسته ترجیح می‌دهند. این جوایز ثابت می‌کنند که نقش اجتماعی معماری - یعنی تقویت پیوندهای محلی و فرصت‌های اقتصادی - حالا هم‌سنگ با جاه‌طلبی‌های زیبایی‌شناختی آن ارزیابی می‌شود.[1]

با وجود این اجماع روشن در طراحی، هنوز هم در پیاده‌سازی این شاهکارهای سفارشی در ساخت‌وسازهای روزمره اصطکاک‌هایی وجود دارد. اجرای یک پروژه عمیق بازآفرینی معمولاً با موانع نظارتی پیچیده، بافت‌های تاریخی غیرقابل پیش‌بینی و هزینه‌های اولیه گزاف همراه است. در حالی که یک موزه پرچمدار یا یک مجتمع لوکس ساحلی می‌تواند هزینه‌های اضافی مهندسی سفارشی بدون کربن را هضم کند، تعمیم این مکانیزم‌های دقیق به بلوک‌های مسکونی استاندارد نیازمند تغییراتی در زنجیره تامین است که صنعت گسترده‌تر ساخت‌وساز هنوز به طور کامل زیر بار آن نرفته است.

جوایز بین‌المللی معماری ۲۰۲۶ به عنوان یک شاخص پیشرو برای برنامه‌ریزان شهری و توسعه‌دهندگان در سراسر جهان عمل می‌کند. با افتتاح نمایشگاه پروژه‌های برنده برای عموم در آتن در ماه جاری، نقشه راه توسعه شهری در دهه آینده پیش روی ماست. چالش فوری پیش روی این صنعت دیگر اثبات امکان‌پذیر بودن معماری بدون کربن و ادغام‌شده با جامعه نیست.

نقطه عطف بعدی این است که ببینیم آیا این تکنیک‌های پرمخاطب می‌توانند راه خود را به قوانین استاندارد ساخت‌وساز شهری باز کنند و بازار گسترده‌تر مسکن را مجبور به پذیرش استانداردهایی کنند که این ۳۰۰ برنده از قبل در آن‌ها استاد شده‌اند یا خیر.[1][2]