استحکام، کارایی و زیبایی: چگونه مثلث ویتروویوس سه اصل حیاتی معماری را تعریف می‌کند

در یک سوی میز نقشه‌کشی، عمل‌گرای سرسختی نشسته که استدلال می‌کند ساختمان اساساً ماشینی برای زندگی است؛ هر متر مربع باید هزینه خود را توجیه کند، هر مصالحی باید هدف ساختاری یا حرارتی داشته باشد، و هرگونه تزئینات افزوده‌ای، صرفاً هدر دادنِ بیهوده سرمایه است. در سوی دیگر، سنت‌گرای زیبایی‌شناسی نشسته که اصرار دارد سازه‌ای که از هرگونه دلپذیری تهی شده باشد، فقط یک سرپناه است نه معماری، و انسان‌ها همان‌قدر که به سقفی ضدآب نیاز دارند، تشنه زیبایی‌اند.

این کشمکش میان صفحات اکسل و دفترچه‌های طراحی، اختراع دنیای مدرن نیست. این همان بحث مرکزیِ محیط‌های ساخته‌شده است که امروز در جلسات کمیسیون‌های شهرسازی و هیئت‌های داوری معماری، درست به همان بلندیِ دوران باستان طنین‌انداز می‌شود.

این بحث برای اولین بار بیش از دو هزار سال پیش توسط یک مهندس نظامی رومی به نام مارکوس ویتروویوس پولیو مدون شد. حوالی سال ۲۰ پیش از میلاد، ویتروویوس رساله‌ای جامع و ده‌جلدی به نام «درباره معماری» (De architectura) را به امپراتور آگوستوس تقدیم کرد.

او در این رساله، فرمولی به ظاهر ساده را مطرح کرد که قرار بود معماری غرب را برای دو هزاره بعدی هدایت کند. ویتروویوس اعلام کرد که یک ساختمان موفق باید سه ویژگی اساسی داشته باشد: فیرمیتاس (دوام)، یوتیلیتاس (کارایی) و ونوستاس (زیبایی).

این مثلث ویتروویوس که در سال ۱۶۲۴ توسط هنری ووتون، دیپلمات انگلیسی قرن هفدهم، با کمی تسامح به «استحکام، سودمندی و دلپذیری» ترجمه شد، همچنان دی‌ان‌ای (DNA) نظریه معماری باقی مانده است. اگر سازه‌ای هر یک از این سه پایه را کم داشته باشد، این چهارپایه فرو می‌ریزد.[1]

«فیرمیتاس» همان واقعیت فیزیکی ساختمان است. یعنی یکپارچگی ساختاری، ظرفیت تحمل بار و دوام مصالح. برای رومی‌ها، این به معنای تسلط بر طاق‌ها و اختراع بتن آتشفشانی بود که به معبد پانتئون اجازه داد بیست قرن پابرجا بماند.

امروزه، فیرمیتاس نه تنها شامل این است که آیا یک ساختمان سرپا می‌ماند یا خیر، بلکه به نحوه مقاومت آن در برابر تغییرات اقلیمی نیز می‌پردازد. این قلمروِ مهندس سازه و دانشمند مواد است که با مقاومت فشاری، تاب‌آوری لرزه‌ای و کربن تجسم‌یافته اندازه‌گیری می‌شود.[4]

«یوتیلیتاس» هدف و کاربرد ساختمان است. یک سازه باید واقعاً برای افرادی که در آن ساکن هستند کار کند. بیمارستانی با راهروهای باریک که یک برانکارد استاندارد ۳۰ اینچی در آن جا نمی‌شود، در یوتیلیتاس خود شکست خورده است، مهم نیست نمای آن چقدر زیبا باشد.

این اصل بر برنامه‌ریزی فضایی، جریان رفت‌وآمد افراد و راحتی ارگونومیک حاکم است. این اصل می‌پرسد که آیا پلان طبقه در خدمت فعالیت‌های انسانی است که برای آن طراحی شده، یا ساکنان مجبورند زندگی خود را با محدودیت‌های ناشیانه ساختمان وفق دهند.

و سپس نوبت به «ونوستاس» می‌رسد؛ دلپذیری، زیبایی، و روح زیبایی‌شناختی سازه. برای ویتروویوس، زیبایی تصادفی نبود؛ بلکه از تناسبات ریاضی بدن انسان و تقارن طبیعت نشأت می‌گرفت.

ونوستاس همان کیفیتی است که یک ساختمان را از یک ظرف ساده به یک اثر فرهنگی ارتقا می‌دهد. این همان طاق سر به فلک کشیده یک کلیسای جامع، جزئیات دقیق یک قرنیز، و نحوه تابش نور طبیعی روی یک دیوار بافت‌دار در ساعت طلایی روز است.

قرن‌ها، این مثلث در هماهنگی نسبی با هم کار می‌کردند. اما انقلاب صنعتی و ظهور مدرنیسم در اواخر قرن نوزدهم، این تعادل را به شدت به هم زد.[2]

در سال ۱۸۹۶، معمار آمریکایی لویی سالیوان، که اغلب پدر آسمان‌خراش نامیده می‌شود، مقاله‌ای منتشر کرد که حاوی عبارتی بود که به شعار جنگی قرن بیستم تبدیل شد: «فرم همیشه تابع عملکرد است.»[2]

سالیوان و بعدها شاگردانی مانند لو کوربوزیه و مکتب باهاوس، عملاً استدلال کردند که ونوستاس نباید یک هدف مستقل باشد. در عوض، آن‌ها معتقد بودند که زیباییِ حقیقی به طور طبیعی و اجتناب‌ناپذیر از یوتیلیتاس و فیرمیتاسِ بی‌نقص نشأت می‌گیرد. اگر ساختمانی کاملاً کارآمد و از نظر ساختاری صادق باشد، ذاتاً زیبا خواهد بود.

این تغییر ایدئولوژیک، مجسمه‌های ناودانی و ستون‌های شیاردار را حذف کرد و جعبه‌های شیشه‌ای و فولادیِ خشکی را جایگزین آن‌ها کرد که خط افق شهرهای مدرن را تعریف می‌کنند. مثلث فشرده شد؛ و دلپذیری توسط کارایی بلعیده شد.[4]

امروزه، این عدم تعادل به معنای واقعی کلمه در قوانینی که نحوه ساخت‌وساز ما را دیکته می‌کنند، گنجانده شده است. وقتی چارچوب‌های مدرن ساختمان‌سازی پایدار را بررسی می‌کنیم، شکستگی مثلث ویتروویوس به طرز خیره‌کننده‌ای آشکار می‌شود.[4]

گواهینامه LEED v4.1 را در نظر بگیرید که استاندارد جهانی برای ساختمان‌های سبز است. جدول امتیازدهی آن به نه دسته تأثیرگذاری خاص، از جمله انرژی و اتمسفر، بهره‌وری آب، و مواد و منابع تقسیم شده است.[3]

این دسته‌ها با دقت فیرمیتاس و یوتیلیتاس را اندازه‌گیری می‌کنند. یک پروژه برای کاهش ۱۰ درصدی پتانسیل گرمایش زمین، انحراف زباله‌های ساختمانی و بهینه‌سازی کیفیت هوای داخل ساختمان، امتیازات دقیقی کسب می‌کند. این صفحه اکسل جامع، سخت‌گیرانه و در برابر زیبایی کاملاً نابینا است.[3]

ونوستاس در هیچ‌کجای این کارت امتیاز ۱۰۰ امتیازی به چشم نمی‌خورد. چارچوب‌های مدرن با موفقیت دوام و کارایی را به معیارهای کمیِ سخت‌گیرانه تبدیل کرده‌اند، اما زیبایی را رها کرده‌اند، زیرا لذت زیبایی‌شناختی در برابر امتیازدهی مقاومت می‌کند.[4]

با این حال، نادیده گرفتن ونوستاس بازی خطرناکی است، حتی برای سرسخت‌ترین عمل‌گرایان. ساختمانی که از نظر ساختاری سالم و کاملاً کارآمد است، اما به خاطر زشتی‌اش مورد نفرت همگان قرار دارد، در نهایت با گوی تخریب مواجه خواهد شد. پایداریِ واقعی به هر سه ستون نیاز دارد، زیرا انسان‌ها تنها چیزی را حفظ و نگهداری می‌کنند که واقعاً دوستش داشته باشند.