مطالعه‌ای جدید: فروپاشی جریان‌های اقیانوس اطلس، تولید جهانی غذا را با افت شدیدی مواجه می‌کند

در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶، پژوهشگران اقلیمی یک مطالعه مدل‌سازی با وضوح بالا منتشر کردند که پیش‌بینی می‌کند فروپاشی «جریان نصف‌النهاری واژگونی اطلس» (AMOC) موجب انقباض شدید و سریع در تولید جهانی غذا خواهد شد. این سیستم عظیم از جریان‌های اقیانوسی که به عنوان یک تسمه نقاله سیاره‌ای برای انتقال گرما از مناطق استوایی به نیمکره شمالی عمل می‌کند، در حال حاضر برآورد می‌شود که در ضعیف‌ترین وضعیت خود طی بیش از یک هزاره گذشته قرار دارد.

شبیه‌سازی‌های جدید که هنوز مورد داوری همتایان قرار نگرفته‌اند، نشان می‌دهند که افت ۶۰ درصدی این جریان، بازده جهانی محصولات اساسی مانند گندم، ذرت و برنج را ظرف ۵۰ سال به میزان ۵.۳ درصد کاهش می‌دهد. این یافته‌ها تاکید می‌کنند که دینامیک اقیانوس‌ها تا چه حد با سیستم‌های کشاورزی زمینی که میلیاردها نفر را تغذیه می‌کنند، در هم تنیده است.[1][6]

جریان AMOC به عنوان یک دریچه حرارتی حیاتی در سطح جهان عمل می‌کند و با انتقال آب گرم و شور به سمت شمال در سطح اقیانوس و بازگرداندن آب سردتر و متراکم‌تر به سمت جنوب در بستر اقیانوس، دمای زمین را تنظیم می‌کند. همزمان با اینکه انتشار گازهای گلخانه‌ای موجب ذوب سریع صفحات یخی گرینلند و شمالگان کانادا می‌شود، ورود حجم عظیمی از آب شیرین در حال رقیق کردن اقیانوس اطلس شمالی است.

این فرآیند شیرین‌سازی، چگالی آب را کاهش داده و فرو رفتن آب‌های سطحی و تکمیل چرخه جریان را به مراتب دشوارتر می‌کند. پژوهشگران هشدار می‌دهند که این اختلال می‌تواند توانایی اقیانوس در جذب گرما را عملاً مختل کرده و ضمن تشدید گرمایش سیاره‌ای در برخی مناطق، همزمان بخش‌هایی از شمال اروپا را در یخبندان‌های عمیق و غیرعادی فرو ببرد.[1][3][4][6]

پیامدهای کشاورزی ناشی از این سرمایش موضعی و تغییر الگوهای بارندگی، در چندین قطب اصلی تولید غذای جهان متمرکز خواهد بود. ایالات متحده نیز از این تبعات در امان نخواهد ماند؛ به طوری که مدل‌ها افت ۳ درصدی در تولید داخلی گندم و ذرت این کشور را پیش‌بینی می‌کنند.

این کمبودهای اولیه به سرعت در سیستم گسترده‌تر تامین غذا تسری یافته، تولید دام را که به شدت به نهاده‌های غلات وابسته است تحت تاثیر قرار می‌دهد و تنوع کلی مواد غذایی موجود در فروشگاه‌ها را کاهش خواهد داد. در سطح جهانی، این مطالعه پیش‌بینی می‌کند که اگر جریان AMOC تا حد مدل‌سازی‌شده تضعیف شود، میانگین قیمت مواد غذایی می‌تواند بین ۱۷ تا ۴۰ درصد جهش کند و شوک اقتصادی شدیدی برای مصرف‌کنندگان رقم بزند.[1]

توزیع جغرافیایی این پیامدهای اقلیمی به شدت نامتوازن خواهد بود و مناطق آسیب‌پذیر متمایزی را ایجاد می‌کند. فروپاشی این جریان احتمالاً کمربند باران‌های استوایی را به سمت جنوب می‌راند، بارندگی در شبه‌قاره هند را به شدت کاهش می‌دهد و کشاورزی را در این منطقه پرجمعیت فلج می‌کند. کشورهایی نظیر چین، ایران، روسیه و کانادا مجبور خواهند شد برای تاب‌آوری در برابر این تغییر اقلیمی، واردات مواد غذایی خود را به شدت افزایش دهند.

ساشا پاره (Sascha Pare)، در گزارش خود از این مطالعه برای لایو ساینس (Live Science)، خاطرنشان کرد که تاثیر نهایی بر امنیت غذایی همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، زیرا این امر به شدت به نحوه واکنش دولت‌ها، کشاورزان و بازارهای جهانی به شوک فیزیکی اولیه بستگی دارد.[1][6]

پژوهشگران تاکید کردند که تصمیمات سیاستی انسان‌ها می‌تواند به راحتی شوک فیزیکی اقلیمی را تشدید کرده و یک کمبود کشاورزی را به بحرانی ژئوپلیتیک تبدیل کند. هینج (Hinge)، پژوهشگر ارشد، و همکارانش هشدار دادند که اگر دولت‌ها در واکنش به فروپاشی AMOC صادرات کشاورزی را محدود کنند - مشابه رفتارهای حمایت‌گرایانه‌ای که در طول بحران مالی ۲۰۰۸ و همه‌گیری کووید-۱۹ مشاهده شد - اثرات ثانویه به شکلی عظیم تشدید خواهد شد.

هینج خاطرنشان کرد: «اگر کشورها به درون‌گرایی روی آورند و برای تضمین دسترسی شهروندان خود در وهله اول، شروع به محدود کردن صادرات کنند... این امر پیامدها را به شدت بزرگ‌تر خواهد کرد.» پژوهشگران در پایان نتیجه‌گیری کردند: «هیچ پاسخ آسانی در اینجا وجود ندارد؛ فروپاشی AMOC عمیقاً فاجعه‌بار خواهد بود.»[1][4]

در حالی که مکانیک فیزیکی AMOC به خوبی درک شده است، زمان‌بندی فروپاشی احتمالی آن همچنان موضوع بحث‌های داغ میان اقیانوس‌شناسان و مدل‌سازان اقلیمی است. مطالعه جداگانه‌ای که در اوت ۲۰۲۶ توسط پژوهشگران دانشگاه اوترخت (Utrecht University) منتشر شد، نشان داد که ثبات این جریان به همان اندازه که به افزایش مطلق دما بستگی دارد، به سرعت گرمایش زمین نیز وابسته است.

هنگامی که گرمایش به سرعت رخ می‌دهد، اقیانوس زمان بسیار کمتری برای سازگاری با ورود آب شیرین دارد؛ به این معنا که AMOC می‌تواند در آستانه دمایی بسیار پایین‌تری نسبت به برآوردهای پیشین مدل‌های اقلیمی قدیمی‌تر و محافظه‌کارانه‌تر، از یک نقطه بی‌بازگشت بحرانی عبور کند.[5]

با وجود پیش‌بینی‌های ناگوار حاصل از این شبیه‌سازی‌ها، برخی داده‌های رصدی تصویر پیچیده‌تر و ظریف‌تری از وضعیت کنونی اقیانوس ارائه می‌دهند. تلاش‌های نظارتی اخیر، که بازسازی‌های اقلیمی تاریخی را با آرایه‌های حسگر مدرن مانند پروژه رپید (RAPID) ترکیب می‌کنند، نوسانات کوتاه‌مدت قابل‌توجهی را در اقیانوس اطلس شمالی نشان داده‌اند، اما همه مجموعه‌داده‌ها یک افت قریب‌الوقوع و غیرقابل‌بازگشت را تایید نمی‌کنند.

با این حال، مقیاس عظیم این خطر باعث شده تا برخی کشورها فارغ از زمان‌بندی دقیق، برنامه‌ریزی‌های اقتضایی جدی را آغاز کنند. به عنوان مثال، ایسلند با درک خطر موجودیتی که این سرمایش برای اقتصاد و بخش غذایی‌اش به همراه خواهد داشت، از هم‌اکنون فروپاشی احتمالی AMOC را به عنوان یک تهدید مستقیم برای امنیت ملی خود طبقه‌بندی کرده است.[2][3][6]

چالش فوری برای سیاست‌گذاران، ترجمه این مدل‌های با احتمال پایین اما پیامد بالا، به استراتژی‌های آمادگی عملیاتی است. پژوهشگران مطالعه ماه سپتامبر تاکید کردند که شبیه‌سازی‌های ۱۰۰ ساله آن‌ها، که با فرض ۲ درجه سانتی‌گراد گرمایش بالاتر از سطوح پیش از صنعتی شدن انجام شده، باید بیشتر به عنوان اثبات یک مفهوم در نظر گرفته شود تا یک زمان‌بندی قطعی و تغییرناپذیر.

فاز بعدی این پژوهش شامل اجرای سناریوهای اقلیمی متنوع و با وضوح بالا در بستر مدل‌سازی کشاورزی تازه‌تاسیس خواهد بود، با این هدف که دقیقاً مشخص شود چراغ‌های هشدار سیستم جهانی غذا چه زمانی شروع به چشمک زدن خواهند کرد.[1]