هشدار یونسکو: احتمال قطعی وقوع سونامی در دریای مدیترانه تا سه دهه آینده

کارایی یک سیستم هشدار سونامی تنها در صورتی محقق می‌شود که پیام هشدار پیش از رسیدن آب به جمعیت منتقل شود. در اقیانوس آرام، شهرهای ساحلی اغلب پس از وقوع زمین‌لرزه‌های عمیق دریایی، ساعت‌ها برای تخلیه مناطق خطر فرصت دارند. اما در دریای مدیترانه، یک رویداد لرزه‌ای در کمان هلنیک یا حاشیه شمال آفریقا، موج را در کمتر از ۱۰ دقیقه به ساحل می‌رساند؛ بازه زمانی کوتاهی که پروتکل‌های اضطراری متمرکز و وابسته به عامل انسانی را عملاً ناکارآمد می‌سازد.

این محدودیت زمانی، نقطه تمرکز دستورالعملی است که سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در هفته جاری صادر کرده است. این نهاد اعلام کرد که احتمال وقوع سونامی با ارتفاع بیش از یک متر در دریای مدیترانه طی ۳۰ سال آینده نزدیک به صد در صد است. این پیش‌بینی، محرک تلاشی فوری برای تأیید صلاحیت تمامی جوامع ساحلی در معرض خطر تحت برنامه «آماده برای سونامی» این آژانس تا سال ۲۰۳۰ شده است.[1][2][3]

یونسکو در گزارش‌های فنی خود با اشاره به اینکه حوضه مدیترانه دارای سیستم‌های گسلی پیچیده‌ای است که در آن صفحه آفریقا به زیر صفحه اوراسیا رانده می‌شود، هشدار داد: «خطر سونامی در بیشتر مناطق، از جمله مدیترانه، دست‌کم گرفته می‌شود.» اگرچه یک موج یک متری در مقایسه با امواج ۳۰ متری فاجعه اقیانوس هند در سال ۲۰۰۴ ناچیز به نظر می‌رسد، اما یک سونامی یک متری حامل انرژی جنبشی کافی برای بلند کردن وسایل نقلیه از جاده‌های ساحلی، تخریب زیرساخت‌های بندری و کشیدن عابران پیاده به داخل دریا است.[4]

منطقه مدیترانه میزبان حدود ۱۳۰ میلیون ساکن ساحلی است و سالانه بیش از ۲۰۰ میلیون گردشگر را می‌پذیرد که بسیاری از آن‌ها در ماه‌های تابستان در سواحل و شهرهای بندری کم‌ارتفاع متمرکز می‌شوند. تراکم بالای این جمعیت، خطر پایه را تشدید می‌کند؛ چرا که خیابان‌های تاریخی و باریک در شهرهایی مانند اسکندریه، استانبول و ناپل، به سرعت به گلوگاه‌هایی برای تخلیه اضطراری تبدیل می‌شوند.[3][4]

شبکه‌های پایش لرزه‌ای کنونی در منطقه می‌توانند یک زمین‌لرزه را در عرض چند ثانیه تشخیص دهند، اما تبدیل این تشخیص به یک دستور تخلیه عمومی در حال حاضر زمان زیادی می‌برد. فاصله کوتاه میان خطوط گسل و ساحل به این معناست که موج، مسافت میانی را پیش از آنکه مقامات محلی بتوانند تهدید را تأیید کنند، مدیران بحران را گرد هم آورند و آژیرها را به صورت دستی فعال کنند، طی می‌کند.[2]

برای پر کردن این خلأ، یونسکو در حال گسترش طرح «آماده برای سونامی» در سراسر این حوضه است. این گواهینامه، شهرداری‌ها را ملزم می‌کند تا مناطق مستعد آب‌گرفتگی را نقشه‌برداری کنند، مسیرهای تخلیه مشخصی را نصب کنند و سیستم‌های هشدار خودکاری را به کار گیرند که بوروکراسی‌های ملی را دور می‌زنند. تا سپتامبر ۲۰۲۶، تنها بخش کوچکی از هزاران شهرداری آسیب‌پذیر این گواهینامه را دریافت کرده‌اند.[1][5]

مدیترانه از این رویدادها مصون نیست، هرچند که وقوع آن‌ها نسبت به حلقه آتش اقیانوس آرام کمتر است. در سال ۱۹۰۸، سونامی ناشی از زمین‌لرزه مسینا هزاران نفر را در جنوب ایتالیا به کام مرگ کشاند و در سال ۱۹۵۶، زمین‌لرزه‌ای در دریای اژه موجی ۳۰ متری ایجاد کرد که جزیره آمورگوس یونان را ویران ساخت.

چالش سیاستی فوری، تأمین مالی زیرساخت‌های محلی است. پنجره زمانی ۳۰ ساله، این رویداد را در چرخه عمر برنامه‌ریزی‌های شهری کنونی قرار می‌دهد و نیازمند ادغام فوری تاب‌آوری در برابر سونامی در مجوزهای توسعه ساحلی است. موفقیت دستورالعمل یونسکو اکنون به این بستگی دارد که آیا دولت‌های محلی یک تهدید با فرکانس پایین اما تأثیر بالا را بر توسعه تجاری و کوتاه‌مدت سواحل ترجیح می‌دهند یا خیر.[5]