علل و درمان تحلیل لثه: چگونه از پیشرفت عقب‌نشینی لثه جلوگیری کنیم؟

در ژانویه ۲۰۲۶، ژورنال پریودنتولوژی دستورالعمل‌های بالینی جدیدی را برای درمان تحلیل لثه منتشر کرد که رویکرد دندانپزشکان را تغییر داده است. این توصیه‌های مبتنی بر شواهد، بر اهمیت ارزیابی همزمان ضخامت بافت لثه و نقص‌های ساختاری دندان پیش از هرگونه مداخله جراحی تاکید می‌کنند.[1]

تحلیل لثه یا عقب‌نشینی بافت لثه، وضعیتی است که در آن حاشیه لثه از موقعیت طبیعی خود فاصله گرفته و ریشه دندان را در معرض دید قرار می‌دهد. این عارضه تنها یک مشکل زیبایی نیست، بلکه ساختار دفاعی دندان را به شدت تضعیف می‌کند.[4][5]

بر اساس داده‌های منتشر شده، بیش از ۸۵ درصد از افراد بالای ۶۵ سال حداقل در یک دندان خود دچار تحلیل لثه با عمق یک میلی‌متر یا بیشتر هستند. با این حال، این مشکل مختص سالمندان نیست و می‌تواند از دوران نوجوانی آغاز شود.[5]

ریشه دندان برخلاف تاج آن، فاقد لایه محافظ و سخت مینا است و تنها توسط لایه نازکی به نام سیمان دندان پوشیده شده است. هنگامی که این لایه در معرض محیط دهان قرار می‌گیرد، دندان به شدت در برابر تغییرات دمایی حساس می‌شود.[4]

مکانیسم و علل اصلی عقب‌نشینی لثه

بیماری‌های پریودنتال (عفونت‌های لثه) شایع‌ترین علت تحلیل لثه در سراسر جهان محسوب می‌شوند. باکتری‌های موجود در پلاک دندانی باعث ایجاد التهاب مزمن شده و به مرور زمان بافت همبند و استخوان نگهدارنده دندان را از بین می‌برند.[4][6]

با از بین رفتن استخوان زیرین، بافت لثه نیز به دنبال آن به سمت پایین حرکت می‌کند. این فرآیند باعث ایجاد پاکت‌های عمیق در اطراف دندان می‌شود که محل مناسبی برای تجمع بیشتر باکتری‌ها و تسریع روند تخریب است.[6]

مسواک زدن تهاجمی و استفاده از مسواک‌های زبر، دومین عامل مهم در ایجاد این عارضه است. اعمال فشار بیش از حد هنگام مسواک زدن، به ویژه با حرکات افقی و اره‌مانند، می‌تواند بافت ظریف لثه را به صورت فیزیکی از بین ببرد.[4][5]

این نوع سایش فیزیکی معمولاً در افرادی دیده می‌شود که بهداشت دهان و دندان بسیار خوبی دارند اما از تکنیک‌های نادرستی استفاده می‌کنند. آسیب ناشی از مسواک زدن تهاجمی اغلب در سمت مخالف دست غالب فرد شدیدتر است.[4]

ژنتیک و بیوتایپ لثه نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در استعداد ابتلا به این عارضه دارند. افرادی که به طور مادرزادی دارای بافت لثه نازک و شکننده هستند، بسیار سریع‌تر از دیگران در برابر فشارهای فیزیکی یا التهاب دچار عقب‌نشینی لثه می‌شوند.[2][4]

عوامل خطر ثانویه و تشدیدکننده

درمان‌های ارتودنسی و حرکت دادن دندان‌ها می‌تواند یکی از عوامل خطر پنهان برای تحلیل لثه باشد. اگر دندانی به خارج از قوس فکی هدایت شود، استخوان پوشاننده ریشه نازک شده و لثه روی آن به سرعت تحلیل می‌رود.[3]

دندان‌قروچه (براکسیسم) و فشردن فک‌ها به هم، فشارهای جانبی مخربی را به دندان‌ها وارد می‌کند. این نیروهای غیرطبیعی می‌توانند باعث ایجاد ترک‌های میکروسکوپی در ناحیه طوق دندان شده و روند عقب‌نشینی حاشیه لثه را تسریع کنند.[4]

استفاده از محصولات دخانی و سیگار کشیدن، جریان خون در بافت‌های دهان را به شدت کاهش می‌دهد. این کاهش خون‌رسانی نه تنها توانایی ترمیم طبیعی لثه را مختل می‌کند، بلکه محیط را برای رشد باکتری‌های بی‌هوازی و مخرب فراهم می‌سازد.[4]

تغییرات هورمونی در دوران بلوغ، بارداری و یائسگی نیز می‌تواند بافت لثه را حساس‌تر و آسیب‌پذیرتر کند. در این دوره‌ها، واکنش التهابی بدن به پلاک‌های دندانی شدیدتر شده و خطر بروز بیماری‌های پریودنتال افزایش می‌یابد.[6]

گزینه‌های درمانی غیرجراحی

اولین گام در مدیریت تحلیل لثه، توقف روند پیشرفت آن از طریق حذف عوامل خطر است. اگر علت اصلی بیماری پریودنتال باشد، دندانپزشک فرآیند جرم‌گیری عمیق و تسطیح ریشه را برای پاکسازی باکتری‌ها تجویز می‌کند.[4][6]

تسطیح ریشه شامل برداشتن پلاک و جرم از زیر خط لثه و صاف کردن سطح ریشه است. این کار به بافت لثه اجازه می‌دهد تا دوباره به سطح تمیز دندان متصل شده و عمق پاکت‌های عفونی کاهش یابد.[6]

اصلاح عادات بهداشتی، بخش جدایی‌ناپذیر درمان است. بیماران باید استفاده از مسواک‌های نرم را جایگزین مسواک‌های زبر کرده و تکنیک مسواک زدن خود را به حرکات دایره‌ای و ملایم با زاویه ۴۵ درجه تغییر دهند.[4]

برای مدیریت حساسیت دندانی ناشی از ریشه‌های در معرض دید، استفاده از خمیردندان‌های ضدحساسیت حاوی نیترات پتاسیم یا فلوراید قلع توصیه می‌شود. در موارد شدیدتر، دندانپزشک می‌تواند از وارنیش‌های فلوراید یا مواد باندینگ برای مهر و موم کردن منافذ ریشه استفاده کند.[4]

مداخلات جراحی و پیوند لثه

هنگامی که تحلیل لثه پیشرفته باشد و ریشه دندان به شدت در معرض خطر پوسیدگی قرار گیرد، جراحی پلاستیک پریودنتال ضروری است. هدف از این جراحی، بازگرداندن حاشیه لثه به موقعیت طبیعی و افزایش ضخامت بافت محافظ است.[2][3]

بر اساس مطالعات منتشر شده در ژورنال پزشکی بالینی در سال ۲۰۲۵، محققان تاکید می‌کنند: «تکنیک فلپ پیش‌رونده تاجی همراه با پیوند بافت همبند، قابل پیش‌بینی‌ترین گزینه درمانی برای نقص‌های تحلیل لثه است.» این روش امروزه به عنوان استاندارد طلایی جراحی شناخته می‌شود.[2]

در این روش، جراح پریودنتیست یک لایه نازک از بافت همبند را معمولاً از سقف دهان بیمار برداشت کرده و آن را روی ریشه در معرض دید پیوند می‌زند. این بافت جدید نه تنها ریشه را می‌پوشاند، بلکه ضخامت لثه را نیز افزایش می‌دهد.[2][3]

دستورالعمل‌های جدید سال ۲۰۲۶ تاکید دارند که در مواردی که تحلیل لثه با نقص‌های ساختاری دندان همراه است، باید از یک رویکرد ترکیبی استفاده کرد. در این حالت، ابتدا نقص دندان با کامپوزیت ترمیم شده و سپس جراحی پیوند انجام می‌شود.[1]

دوران نقاهت پس از جراحی پیوند لثه معمولاً حدود یک تا دو هفته طول می‌کشد. در این مدت، بیماران باید از جویدن غذاهای سفت در ناحیه جراحی خودداری کرده و برای جلوگیری از عفونت، از دهان‌شویه‌های ضدباکتری خاص استفاده کنند.[3][6]

پیشگیری و چشم‌انداز آینده

پیشگیری از تحلیل لثه نیازمند یک رویکرد پیشگیرانه و مداوم در مراقبت‌های دهان و دندان است. مراجعه منظم به دندانپزشک هر شش ماه یک‌بار، امکان تشخیص زودهنگام علائم عقب‌نشینی لثه را پیش از بروز آسیب‌های جدی فراهم می‌کند.[4][6]

استفاده از محافظ‌های شبانه (نایت‌گارد) برای افرادی که دچار دندان‌قروچه هستند، می‌تواند فشار مخرب روی دندان‌ها و لثه‌ها را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. این اقدام ساده، نقش مهمی در حفظ یکپارچگی بافت‌های پریودنتال ایفا می‌کند.[4]

با پیشرفت تکنیک‌های جراحی میکروسکوپی و استفاده از ماتریس‌های کلاژنی جایگزین، نیاز به برداشت بافت از سقف دهان در بسیاری از بیماران کاهش یافته است. این نوآوری‌ها درد پس از عمل را به حداقل رسانده و پذیرش درمان‌های جراحی را در میان بیماران افزایش داده‌اند.[2][6]